Tytuł oryginału: Step-by-Step Help for CHILDREN with ADHD. A Guide for Parents by Cathy Laver-Bradbury, Margaret Thompson, Anne Weeks, David Daley and Edmund Sonuga-Barke 2nd edition

First published in Great Britain in 2025 by Jessica Kingsley Publishers

ISBN 978 1 80501 107 1

An imprint of John Murray Press

REDAKTOR INICJUJĄCA

Katarzyna Włodarczyk

TŁUMACZENIE

Paulina Szymańska

KONSULTACJA NAUKOWA TŁUMACZENIA

Karolina Kossakowska, Karolina Kotra-Konicka

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Beata Otocka

SKŁAD, ŁAMANIE, PROJEKT I REALIZACJA OKŁADKI

Polkadot Studio Graficzne Aleksandra Woźniak, Hanna Niemierowicz

Ilustracja wykorzystana na okładce: Yossakorn / stock.adobe.com

KOREKTA TECHNICZNA

Katarzyna Woźniak

Copyright © Cathy Laver-Bradbury, Margaret Thompson, Anne Weeks, David Daley and Edmund Sonuga-Barke 2025

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2025

© Copyright for Polish translation by Paulina Szymańska, Łódź 2025

https://doi.org/10.18778/8331-868-4

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11762.25.0.K

Ark. wyd. 7; ark. druk. 13,375

ISBN 978-83-8331-867-7

e-ISBN 978-83-8331-868-4

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

Spis treści

Wstęp do polskiego wydania

Podziękowania

Część 1. Czym jest ADHD i jak możemy sobie z nim radzić?

Rozdział 1. Wprowadzenie

Zrozumieć ADHD: jakie są jego objawy?

Teorie: dlaczego dzieci mają ADHD?

Mózg dzieci z ADHD

Trudności neuropsychologiczne w ADHD

Problemy towarzyszące ADHD

Temperamentalnie wrażliwe dzieci z ADHD

Mocne strony dzieci z ADHD

Rozdział 2. Wychowywanie dziecka z ADHD

Jak ważne jest indywidualne podejście w wychowaniu?

Co wpływa na twoje rodzicielstwo?

Rodzice z ADHD

Co możesz zrobić, aby pomóc dziecku?

Zrozumieć zachowanie: Program Rodzicielski New Forest (New Forest Parenting Programme – NFPP)

Personalizacja programu do potrzeb twojej rodziny

Podsumowanie

Rozdział 3. Przygotowanie do programu

Dalsze rozważania

Style uczenia się

Dieta

Problemy ze snem

Sześcioetapowy program wychowawczy

Bibliografia

Część 2. Sześcioetapowy program pomocy dziecku z ADHD

Wprowadzenie

Od czego zacząć?

Rodzice z objawami ADHD

Krok 1. Jak objawia się ADHD u twojego dziecka?

Przegląd umiejętności w kroku pierwszym

Przegląd zadań w kroku pierwszym

Zadania wstępne: przygotuj się

Umiejętność 1. Nawiązywanie kontaktu wzrokowego

Umiejętność 2. Przyciąganie uwagi dziecka przed sformułowaniem prośby czy polecenia

Umiejętność 3. Słuchanie dziecka i budowanie jego umiejętności słuchania

Umiejętność 4. „Wyłapuj pozytywy”: zauważanie i chwalenie dobrych rzeczy, które robi twoje dziecko

Umiejętność 5. Uświadomienie sobie, że dziecko naśladuje rodzica – odbicie lustrzane

Umiejętność 6. Zauważanie tego, co dziecko potrafi zrobić

Umiejętność 7. Zwracanie się do dziecka z szacunkiem

Zadania do wykonania w kroku pierwszym

Podsumowanie i przegląd

Krok 2. Strategie pomagające dzieciom z ADHD

Przegląd umiejętności w kroku drugim

Rzeczy, o których należy pamiętać (kiedy zmieniasz swoje podejście)

Przegląd zadań w kroku drugim

Przemyślenia na temat kroku pierwszego

Umiejętność 1. Budowanie „rusztowania” (scaffolding)

Umiejętność 2. Identyfikowanie i wykorzystywanie okazji do nauki

Umiejętność 3. Słyszalność – bycie w zasięgu słuchu dziecka (earshotting)

Umiejętność 4. Wprowadzanie stałej rutyny

Umiejętność 5. Wyznaczanie jasnych granic zachowania i ustalanie zasad domowych

Umiejętność 6. Używanie strategii odliczania i budowanie tolerancji na odraczanie

Umiejętność 7. Przekazywanie jasnych komunikatów (wykorzystywanie kontaktu wzrokowego)

Umiejętność 8. Używanie krótkich zdań

Umiejętność 9. Dawanie wyboru

Umiejętność 10. Unikanie konfrontacji i kłótni

Umiejętność 11. Zachowywanie spokoju

Umiejętność 12. Uspokajanie dziecka

Zadanie: zabawy wspomagające rozwój koncentracji i uwagi

Zadania do wykonania w kroku drugim

Podsumowanie i przegląd

Ocena umiejętności twojego dziecka

Krok 3. Wspomaganie uwagi dziecka poprzez zabawę

Przegląd umiejętności w kroku trzecim

Przegląd zadań w kroku trzecim

Jak poradziłeś sobie z dwoma poprzednimi krokami?

Umiejętność 1. Większa świadomość na temat znaczenia zabawy

Umiejętność 2. Korzystanie z gier i zabaw trenujących uwagę

Umiejętność 3. Motywowanie do aktywnego słuchania

Umiejętność 4. Używanie słów „my” i „ja” oraz modyfikacja tonu głosu

Umiejętność 5. Rozmawianie o emocjach i rozwijanie języka dziecka

Umiejętność 6. Dawanie dziecku wyboru – ponowna refleksja

Zadania przewidziane w kroku trzecim

Podsumowanie i przegląd

Krok 4. Poprawa komunikacji u dziecka

Przegląd umiejętności w kroku czwartym

Przegląd zadań w kroku czwartym

Umiejętność 1. Rozwijanie umiejętności językowych dziecka poprzez zabawę

Umiejętność 2. Praca z głosem

Umiejętność 3. Ustalanie jasnych celów

Umiejętność 4. Przewidywanie

Umiejętność 5. Radzenie sobie z wybuchami trudnych emocji i stosowanie technik odwracania uwagi

Umiejętność 6. Czas wyciszenia

Umiejętność 7. Izolacja

Umiejętność 8. Sygnalizowanie zadań i zmian

Umiejętność 9. Radzenie sobie z odraczaniem

Umiejętność 10. Mówienie o uczuciach i ich okazywanie

Zadania przewidziane w kroku czwartym

Podsumowanie i przegląd

Krok 5. Wspieranie dziecka z ADHD poza domem

Przegląd umiejętności w kroku piątym

Przegląd zadań w kroku piątym

Lista kontrolna dla rodziców

Umiejętność 1. Słuchanie, dzielenie się uczuciami, wzajemny szacunek i negocjacje

Umiejętność 2. Częstsze stosowanie minutników w codziennych sytuacjach

Umiejętność 3. Uspokajanie dziecka poza domem

Umiejętność 4. Więcej o słuchaniu – pokazywanie innym dobrych stron dziecka

Umiejętność 5. Powtarzanie próśb i poleceń

Umiejętność 6. Opieranie się na zasadach domowych w środowisku zewnętrznym

Umiejętność 7. Stosowanie nagród

Umiejętność 8. Wykorzystywanie okazji do pogłębionej nauki

Umiejętność 9. Opowiadanie historii z życia wziętych

Umiejętność 10. Rozwijanie uważności (mindfulness)

Umiejętność 11. Budowanie świadomości sensorycznej

Zadania w kroku piątym

Rodzice z objawami ADHD

Podsumowanie i przegląd

Krok 6. Plan na przyszłość

Przegląd umiejętności w kroku szóstym

Przegląd zadań w kroku szóstym

Wprowadzenie do kroku szóstego

Umiejętność 1. Jak radzić sobie w trudnych chwilach

Umiejętność 2. Szukanie pomocy, gdy jej potrzebujesz

Zadania przewidziane w kroku szóstym

Zasoby

Scenariusze do ćwiczeń

Ćwiczenia uważności z dzieckiem

Arkusz oceny

Lista kontrolna dla rodziców

Ostatnia uwaga

Wstęp do polskiego wydania

Choć świadomość społeczna na temat ADHD systematycznie rośnie, a na rynku pojawia się coraz więcej publikacji poświęconych temu zagadnieniu, wielu rodziców wciąż doświadcza poczucia zagubienia i przeciążenia. Wychowywanie dziecka z ADHD wiąże się z codziennymi trudnościami, które bywają wymagające emocjonalnie i organizacyjnie – od problemów z koncentracją, przez impulsywność, aż po napięcia w relacjach rodzinnych i szkolnych. W takich sytuacjach sama wiedza teoretyczna może okazać się niewystarczająca. Rodzice poszukują wsparcia, które nie tylko opiera się na rzetelnych podstawach naukowych, ale przede wszystkim oferuje konkretne, możliwe do zastosowania w praktyce strategie – dostosowane do ich realnych potrzeb i codziennego życia.

Pomoc dla dzieci z ADHD. Krok po kroku jest właśnie taką książką. To praktyczny i przystępny przewodnik oparty na sprawdzonym programie New Forest Parenting Programme (NFPP), który powstał z myślą o rodzicach dzieci z ADHD. To publikacja wartościowa – nie tylko dlatego, że bazuje na rzetelnych badaniach i wieloletnich doświadczeniach klinicznych, ale przede wszystkim dlatego, że została napisana z autentycznym zrozumieniem emocji i codziennych trudności rodzica. Autorzy nie oceniają – towarzyszą. Nie narzucają – proponują i wspierają.

Struktura książki została starannie przemyślana. Część pierwsza wprowadza czytelnika w świat ADHD – nie tylko omawia objawy i trudności, również podkreśla mocne strony dzieci, zwraca uwagę na ich temperament oraz neuropsychologiczne uwarunkowania. Autorzy nie poprzestają na diagnozie – równie ważne miejsce zajmuje refleksja nad rolą rodzica, jego stylem wychowawczym, a także osobistymi zasobami i ograniczeniami.

Część druga to serce publikacji – sześciostopniowy program pomocy, który prowadzi rodziców przez kolejne obszary pracy z dzieckiem: od budowania podstawowych umiejętności komunikacyjnych i wzmacniania koncentracji, przez wprowadzanie jasnych zasad, aż po wspieranie dziecka poza domem i budowanie odporności na przyszłość. Każdy krok zawiera konkretne umiejętności, zadania do wykonania, przykłady i narzędzia, co sprawia, że książka może być traktowana zarówno jako poradnik, jak i materiał do systematycznej, praktycznej pracy w domu.

To, co szczególnie wyróżnia tę publikację, to równowaga między podejściem behawioralnym a empatycznym rozumieniem dziecka. Autorzy zachęcają do przyglądania się nie tylko zachowaniom, ale i ich przyczynom – trudnościom sensorycznym, deficytom uwagi, problemom ze snem czy napięciom emocjonalnym. Wiele miejsca poświęcają również pełnej szacunku komunikacji, wspólnym zabawom rozwijającym uwagę oraz budowaniu relacji opartej na bezpieczeństwie i przewidywalności.

W polskim wydaniu imiona dzieci i rodziców występujące w przykładach zostały zmienione na polskie odpowiedniki – zabieg ten ma na celu ułatwienie czytelnikowi identyfikacji z przedstawionymi sytuacjami oraz zwiększenie poczucia, że dotyczą one realnych, bliskich kulturowo rodzin. To niewielka, lecz znacząca modyfikacja, która sprawia, że książka staje się jeszcze bardziej przystępna i angażująca dla polskiego odbiorcy.

Pomoc dla dzieci z ADHD. Krok po kroku to książka nie tylko praktyczna, ale i wspierająca emocjonalnie – napisana językiem zrozumiałym, ciepłym, pełnym troski o rodziców i dzieci. To wartościowa pozycja zarówno dla rodzin, jak i dla specjalistów pracujących z dziećmi z ADHD – terapeutów, pedagogów i psychologów, którzy chcą w swojej pracy opierać się na sprawdzonych metodach.

Karolina Kossakowska

Drogi Rodzicu, Drogi Opiekunie dziecka z ADHD, serdecznie zapraszamy do zapoznania się z naszą propozycją![*]

Od Redakcji

Podziękowania

Dla rodziców, którzy podzielili się swoimi pomysłami, jak radzić sobie z dzieckiem z ADHD, i dali nam wgląd w to, jak pomagać.

Dla naszych kolegów z lokalnych zespołów ds. zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz z uniwersytetów za pomoc i wsparcie.

https://nfppprogram.com

Ten sześcioetapowy program wychowawczy opiera się na brytyjskim programie New Forest Parenting Programme (NFPP); był on przedmiotem wielu badań naukowych i przez wiele lat był wykorzystywany klinicznie przez różne grupy rodziców. Obecnie stosuje się go zarówno w kraju, jak i za granicą, aby wspierać rodziców dzieci z ADHD.

Część 1
Czym jest ADHD i jak możemy sobie z nim radzić?

Rozdział 1
Wprowadzenie

Aktywność to cecha indywidualna. Niektóre dzieci można określić mianem mało aktywnych, podczas gdy inne są zdecydowanie nadpobudliwe. Większość specjalistów traktuje aktywność jako pewne kontinuum: na jednym jego końcu znajdują się osoby mało ruchliwe, a na drugim – bardzo dynamiczne.

Nadruchliwość dziecka w domu bywa często trudna do opanowania, różnie się też przejawia u obu płci. Jeśli nadpobudliwość zaczyna przysparzać dziecku problemów, pomocna może się okazać rozmowa ze specjalistą, zwłaszcza gdy dziecko doświadcza trudności w grupie przedszkolnej czy szkole, ponieważ nie potrafi wytrzymać w ciszy i bezruchu czy skoncentrować uwagi mimo kierowanych do niego próśb.

Kiedy specjalista pracujący z dziećmi nadpobudliwymi, np. lekarz psychiatra, psycholog czy pedagog, spotyka się z dzieckiem i jego rodzicami, aby przeprowadzić wywiad diagnostyczny, może zadawać bardzo szczegółowe pytania dotyczące jego zachowań w różnych środowiskach: w grupie kolegów i koleżanek, w szkole lub w domu. Diagnosta może także poprosić wychowawcę klasy o obserwowanie dziecka lub przeprowadzić dodatkowe badania w zakresie koncentracji uwagi.

Dobrze wiedzieć, że u dziewcząt ADHD często objawia się nieco inaczej niż u chłopców, dlatego ich trudności mogą zostać przeoczone. U wielu z nich nadruchliwość jest mniej oczywista — bywa lepiej maskowana lub przyjmuje subtelniejszą postać — a częściej dominują trudności z utrzymaniem uwagi. Dziewczynki z ADHD mogą też gorzej odnajdywać się w relacjach rówieśniczych i mieć większe trudności z organizacją oraz planowaniem niż ich rówieśniczki.

Jeśli nieuwaga i nadaktywność dziecka są bardzo nasilone, specjalista może przeprowadzić diagnozę i zaproponować leczenie. Doświadczane trudności najczęściej mają charakter zaburzenia neurorozwojowego i są formalnie określane mianem zespołu hiperkinetycznego lub zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. W tej książce dla ułatwienia będziemy je nazywać skrótowo – ADHD. Zgodnie z definicją ADHD obejmuje takie objawy jak nadpobudliwość, zaburzenia uwagi oraz impulsywność.

Nie jest to nowe zaburzenie, ponieważ bywa rozpoznawane od wielu lat. Ostatnie badania wykazały jednak, jak ważne jest, aby zidentyfikować je na wczesnym etapie życia, gdyż pozwoli to rodzicom dostosować ich podejście do szczególnych potrzeb dziecka. Takie dzieci potrzebują bowiem znacznie więcej czasu, aby nabyć nowe umiejętności lub nauczyć się czegoś od swoich rodziców czy otoczenia.

Kluczowe znaczenie mają tutaj konsekwencja i wytrwałość. Wczesne rozpoznanie pozwala zapobiec nasilaniu się problemów, aż staną się one trudne do zmiany. Dzięki temu niektóre dzieci mają szanse zrozumieć swoje zachowanie i lepiej będą sobie radzić w przyszłości w podobnych sytuacjach.

Jeżeli rodzice dostosują swoje działania wychowawcze do potrzeb dziecka, będzie ono sobie lepiej radzić i lepiej się komunikować. To poprawi nie tylko zachowania wynikające z ADHD, ale też relacje społeczne i funkcjonowanie w szkole.

Przedstawiony w tej książce program leczenia opiera się na naszej wiedzy o dzieciach z ADHD i ich rodzinach.

Zrozumieć ADHD: jakie są jego objawy?

ADHD jest jednym z najczęściej badanych zaburzeń wieku dziecięcego.

Główne cechy ADHD to:

- krótki okres koncentracji uwagi, który utrudnia dziecku skupienie się przez dłuższy czas;

- impulsywność (oznaczająca, że dziecko nie może się powstrzymać się przed wykonywaniem różnych czynności);

- nadaktywność wynikająca z nadmiaru energii, co skutkuje tym, że dziecko rzadko pozostaje przez dłuższy czas w bezruchu.

Powyższe cechy determinują występowanie określonych zachowań, z którymi rodzice nie wiedzą, jak sobie poradzić. Prowadzi to do frustracji i napięć. Nie bez znaczenia jest również fakt, że ADHD często występuje w danej rodzinie, przekazywane z pokolenia na pokolenie, więc rodzic może mieć podobne objawy, co będzie dodatkowo potęgować trudności w relacjach.

Wspomniane problemy nie są jedynymi, jakich doświadczają dzieci z ADHD, nie zawsze wszystkie z nich manifestują się też w jednakowym stopniu. Znając specyfikę zachowań własnego dziecka, w codziennych sytuacjach warto pamiętać, że są one częścią jego ADHD, a nie tylko destrukcyjnym lub celowym zachowaniem.

U niektórych dzieci z ADHD można dostrzec pogorszenie koordynacji w zakresie tzw. dużej motoryki (takiej jak bieganie i gry ruchowe) i małej motoryki (jak pisanie czy używanie noża i widelca). Możliwe, że jako rodzice zaobserwujecie, iż wasze dziecko:

- ma słabszą pamięć roboczą (np. miewa trudności z zapamiętywaniem rzeczy, o które się je prosi);

- potrzebuje ciągłej aktywności umysłowej i lubi być nieustannie zajęte;

- nienawidzi czekać – dlatego zrobi wszystko, aby tego uniknąć, nawet jeśli oznacza to rezygnację z interesujących rzeczy czy aktywności, jak np. oglądanie bajki;

- rozmawia i wierci się, gdy powinno pozostać w ciszy;

- przerywa, gdy ktoś rozmawia.

W natłoku objawów ważne jest jednak, żeby dostrzegać pozytywne strony dziecka, każde jest bowiem indywidualnością, a zatem trudności, które przejawia, również są wyjątkowe. Dzieci z ADHD często są pełne energii i ciekawości, co niekiedy bywa wyzwaniem. Różnią się między sobą pod względem doświadczanych i manifestowanych uczuć, mogą też być bardzo wrażliwe. Jednocześnie zdarza się, że z uwagi na ich ruchliwość i hałaśliwość podczas rozmaitych aktywności są postrzegane jako „emocjonalnie trudne”. Owszem, ich zachowania wynikające z ADHD mogą prowadzić do wybuchów, które wpędzają je w kłopoty. Istotne jest jednak, by zamiast stawać naprzeciwko siebie w nierównej walce, postarać się zrozumieć specyfikę ich reakcji i podjąć próby zastosowania pozytywnie ukierunkowanych strategii.

Objawy ADHD mogą prowadzić do pojawienia się u dzieci określonych zachowań. Przykładowo twoje dziecko może:

- mieć trudności z koncentracją i nie być w stanie wykonywać takich czynności jak pisanie czy kolorowanie przez dłuższy czas;

- przełączać się między różnymi działania, nie kończąc ich;

- rzadko bawić się przez długi czas, np. zabawkami, preferując gry wymagające aktywności;

- często wyglądać, jakby nie słyszało, że do niego mówisz – jeśli je zaś poprosisz o zrobienie czegoś, zapomni, o co je poprosiłeś;

- mieć krótki czas koncentracji;

- ciągle się wiercić, wydawać dźwięki, cały czas rozmawiać;

- łatwo się rozpraszać, kiedy działanie innych osób wyda się interesujące;

- być impulsywnym i podatnym na wypadki.

Badania wykazały, że dzieci z ADHD są również znacznie bardziej narażone na upadki czy inne sytuacje niebezpieczne. Ważne jest, aby przekazać dziecku informacje o potencjalnych zagrożeniach i sposobach radzenia sobie, na przykład podczas przechodzenia przez ruchliwe ulice, lub o tym, jak ważne jest noszenie kasku rowerowego. Aby pomóc w utrwaleniu takich wskazówek, warto wspomniane rady regularnie powtarzać.

Doświadczane przez dziecko problemy mogą także obejmować:

- trudności z położeniem się do łóżka lub zaśnięciem,

- budzenie się w nocy lub wcześnie rano,

- skłonność do częstego podjadania małych posiłków lub jedzenia nieregularnie, preferowanie przekąsek, jeśli mu się na nie pozwala,

- brak umiejętności społecznych, brak popularności wśród innych dzieci i posiadanie bardzo niewielu przyjaciół lub ich brak,

- częsty płacz, niska samoocena i poczucie, że nikt go nie lubi,

- trudności ze zrozumieniem, wyrażaniem i regulowaniem swoich emocji.

ADHD uwidacznia się, kiedy dziecko doświadcza kilku z powyższych problemów na wielu płaszczyznach – rówieśniczej, domowej, szkolnej. Jest to złożone zaburzenie, które często współwystępuje z innymi trudnościami, jak np. specyficzne trudności w uczeniu się, lęk, agresja, problemy ze snem, ale i zaburzeniami neurorozwojowymi, jak autyzm czy zespół Tourette’a.

Z perspektywy radzenia sobie warto postrzegać ADHD jako problem rozwojowy, a nie chorobę. Wysoka aktywność, trudności z utrzymaniem uwagi czy impulsywność są typowymi cechami u niemowląt i małych dzieci, jednak zazwyczaj około czwartego roku życia dzieci uzyskują nad nimi kontrolę. Osobom z ADHD zajmuje to znacznie więcej czasu. Tak więc sposób, w jaki zachowuje się twoje dziecko, nie jest niezwykły, ale nietypowy dla jego wieku. Aby nauczyć się sprawnie kontrolować swoje zachowanie, potrzebuje ono dodatkowej pomocy z twojej strony. Pamiętając o indywidualnym charakterze objawów każdego dziecka, ważne jest, aby ocenić jego potrzeby, dzięki czemu zobaczymy, co warto zrobić, aby skutecznie je wspierać.

Aktywność osób z ADHD zmienia się w ciągu życia i zazwyczaj jest największa w okresie dziecięcym. W późniejszym czasie może się zmniejszać, jednak inne objawy związane z koncentracją, np. w szkole, nadal mogą przysparzać problemów. Mając na względzie nasilenie trudnych doświadczeń, napisaliśmy tę książkę – aby pomóc ci w sytuacjach, gdy będziesz się z nimi borykać. W dalszej części znajdziesz nasze sugestie i metody pracy, które poprawią skupienie u dziecka i pomogą mu się rozwijać na wielu płaszczyznach. Przedstawiony w kolejnych częściach program jest przeznaczony dla dzieci – od tych najmłodszych aż do końca szkoły podstawowej.

1. * Pojawiające się w tekście formy 2. osoby rodzaju męskiego odnoszą się do każdego rodzica lub opiekuna, niezależnie od płci.