Tytuł oryginału: Zionism: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney, Aneta Pawłowska, Piotr Piotrowski, Maciej Potz, Piotr Stalmaszczyk, Wojciech Woźniak

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska-Majchrowicz

Tłumaczenie

Maciej Potz

Recenzja tłumaczenia i redakcja naukowa

Katarzyna Czerwonogóra

Redaktor Wydawnictwa UŁ

Katarzyna Gorzkowska

Korekta techniczna

Wojciech Grzegorczyk

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Projekt okładki

Monika Rawska

Zionism: A Very Short Introduction was originally published in English in 2017. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

© Oxford University Press 2017

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2025

© Copyright for Polish translation by Maciej Potz, Łódź 2025

https://doi.org/10.18778/8445-008-6

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11769.25.0.M

Ark. wyd. 5,7; ark. druk. 9,25

ISBN 978-83-8445-007-9

e-ISBN 978-83-8445-008-6

Paperback ISBN Oxford University Press 9780199766048

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

Pamięci Sumnera Z. Kaplana

Spis treści

Spis ilustracji

1. Żydzi: grupa religijna czy naród?

2. Nowoczesny nacjonalizm żydowski (1872–1897)

3. Theodor Herzl i powstanie ruchu syjonistycznego (1897–1917)

4. Era Weizmanna i Deklaracja Balfoura

5. Syjonizm socjalistyczny i rewizjonistyczny (1917–1939)

6. Syjonizm w trakcie II wojny światowej i po jej zakończeniu

7. Syjonizm w państwie żydowskim (1948–1967)

8. Nacjonalizm i mesjanizm (1967–1977)

9. Zwrot na prawo (1977–1995)

10. Przemiany syjonizmu od 1995 roku

Epilog

Podziękowania

Bibliografia

Literatura polecana

Indeks

Spis ilustracji

1. Theodor Herzl w Bazylei

Fot. Ephraim Lilien

Biblioteka Żydowskiego Seminarium Teologicznego Ameryki

2. II Kongres Syjonistyczny, Bazylea 1898 rok

Centralne Archiwum Syjonistyczne

3. Deklaracja Balfoura, 2 listopada 1917 roku

Centralne Archiwum Syjonistyczne

4. Dawid Ben Gurion czytający Deklarację Niepodległości Państwa Izrael, 14 maja 1948 roku

Biuro Prasowe Rządu Państwa Izrael

5. Żydowscy imigranci

Biuro Prasowe Rządu Państwa Izrael

6. Izraelscy żołnierze pod Ścianą Płaczu, czerwiec 1967 roku

Biuro Prasowe Rządu Państwa Izrael

7. „Rozdzielmy się dla pokoju. Pokój Teraz” (hebr. Szalom achszaw), plakat, Izrael (bez daty)

Pokój Teraz

8. Prezydent Egiptu Anwar Sadat w Knesecie, 20 listopada 1977 roku

Biuro Prasowe Rządu Państwa Izrael

9. Icchak Rabin, Bill Clinton i Jasir Arafat na trawniku Białego Domu, 13 września 1993 roku

Fot. Białego Domu: Vince Musi

Rozdział 1

Żydzi: grupa religijna czy naród?

Syjonizm – ideologia i ruch nacjonalistyczny[1] dążący do utworzenia i wspierania niepodległego państwa Żydów w ich starożytnej ojczyźnie – stanowi obecnie jedną z najbardziej kontrowersyjnych idei politycznych współczesnego świata. Jego zwolennicy widzą w nim ruch narodowowyzwoleńczy ludności żydowskiej, który zaowocował proklamowaniem w 1948 roku niepodległego Państwa Izrael. Przeciwnicy postrzegają zaś syjonizm jako jedną z ostatnich w dzisiejszym świecie form ucisku kolonialnego, przejawiającego się w okupacji Zachodniego Brzegu, wraz z milionami jego palestyńskich mieszkańców, w imię rasistowskiej ideologii przekształcającej stopniowo Izrael w państwo oparte na segregacji rasowej.

Jak łatwo sobie wyobrazić, owe kontrowersje skutkują również silnym upolitycznieniem literatury historycznej: praktycznie wszystkie prace na temat syjonizmu przyjmują jakiś wariant jednego z powyższych poglądów. Brak obiektywizmu cechuje nie tylko piśmiennictwo popularne, lecz także naukowe, a granica między zaangażowaniem intelektualnym a aktywizmem politycznym już dawno się zatarła.

Moim celem jest zatem nie tyle w pełni obiektywny obraz tytułowego zagadnienia – to bowiem nie byłoby możliwe – ile raczej świadome zdystansowanie się, jako badacza, od przedmiotu sporu, bez promowania jakiegokolwiek, pochlebnego czy krytycznego, stanowiska politycznego na temat syjonizmu. Zarówno syjoniści, jak i antysyjoniści mogą uważać, że taki cel jest, w najlepszym razie, nieosiągalny, w najgorszym zaś – nieszczery. Ocenę, na ile udało mi się ów dystans utrzymać, pozostawiam jednak Czytelnikom.

Zacznijmy więc od początku… Ale już i to jest przedmiotem polemiki, również naukowej. Wielu, a pewnie nawet większość syjonistów, uważa dziś syjonizm za naturalną kontynuację dwóch tysiącleci żydowskiego przywiązania do Ziemi Izraela i nadziei na powrót do niej w dniach ostatnich. Zgodnie z tym poglądem, przez wieki Żydzi modlili się dzień w dzień o odrodzenie ich ojczyzny w Palestynie, a marzenie to ziściło się w nagłych, a dla niektórych także cudownych okolicznościach z chwilą utworzenia Państwa Izrael w 1948 roku.

W owym podzielanym przez wielu punkcie widzenia nie bierze się jednak pod uwagę, że ruch syjonistyczny, zrodzony w końcu XIX wieku w bardzo specyficznych okolicznościach historycznych, stanowił w istocie odrzucenie, a nie wypełnienie, tego pradawnego pragnienia powrotu do Ziemi Izraela. A to dlatego, że owa tradycyjna „tęsknota za Syjonem” była ściśle powiązana z wierzeniem w nadejście mesjasza wybranego i namaszczonego przez samego Boga, który następnie zainicjuje „zgromadzenie wygnańców” (czyli powrót do Syjonu wszystkich Żydów z całego świata) i odbudowę Świątyni Jerozolimskiej. W większości swych wersji żydowski mesjanizm zakładał też – co bardzo istotne – kres ziemskiej egzystencji. Gdy czas się wypełni, odkupieniu narodu żydowskiego towarzyszyć będzie koniec nie tylko historii, lecz także naturalnego porządku świata. Pięknie ujmuje to Księga Izajasza: „Naród przeciw narodowi nie podniesie miecza, nie będą się więcej zaprawiać do wojny”; „Wtedy wilk zamieszka wraz z barankiem, pantera z koźlęciem razem leżeć będą, cielę i lew paść się będą społem i mały chłopiec będzie je poganiał”[2].

Niejednokrotnie pod wpływem tej mesjanistycznej wizji wielu Żydów wierzyło w rychłe nadejście dni ostatecznych, a nawet głosiło, że mesjasz rzeczywiście się objawił. Dwa typowe przejawy tej wiary to chrześcijaństwo oraz znacznie mniej znany ruch mesjanistyczny z końca XVII wieku skupiony wokół Szabataja Cwi, Żyda z Imperium Osmańskiego, który ostatecznie, zagrożony karą śmierci, przeszedł na islam. Między Jezusem a Szabatajem Cwi było zresztą jeszcze wielu innych „fałszywych mesjaszy”. Ostatecznie przewodzący wspólnotom żydowskim na całym świecie rabini uznali wprawdzie, że oczekiwanie na mesjasza i nadzieja na powrót Żydów do Ziemi Świętej należą do podstawowych doktryn judaizmu, ale zarazem odrzucili wszelkie ich apokaliptyczne wersje. Żydom nie wolno było dążyć do „przybliżenia końca” ani nawet obliczać, kiedy on nastąpi. Mesjasz zostanie wybrany przez Boga w wyznaczonym przez Niego czasie, a wszelka ludzka działalność ingerująca w ten proces była herezją zasługującą na potępienie i karę.

[1] Jesteśmy świadomi, że słowo „nacjonalizm” funkcjonuje w dyskursie publicznym jako nacechowane pejoratywnie, jednak decydujemy się na jego użycie jako dobrze ugruntowanego w nauce: odnosi się do ideologii definiującej naród, jego wartości, cechy, historię, często postulującej stworzenie państwa narodowego, a także do ruchu politycznego dążącego do zrealizowania tej ideologii. Stosuje się je powszechnie w odniesieniu do tego rodzaju kompleksów ideologiczno-politycznych w wielu krajach, szczególnie w XIX i na początku XX wieku, one bowiem legły u podstaw wielu współczesnych państw narodowych. Autor posługuje się słowem nationalism w trzech znaczeniach: jako ideologia, ruch polityczny oraz dla określenia obu tych komponentów łącznie. Używa go bardzo świadomie, choć owo pejoratywne nacechowanie obecne jest też w języku angielskim. Podstawową tezą jego książki jest właśnie to, że syjonizm został stworzony na wzór innych europejskich nacjonalizmów (konsekwentnie używa zresztą słowa invented) i pod tym względem niewiele się od nich różni. Pisze o „syjonizmie jako nacjonalizmie” w sposób neutralny i wyważony, wskazując, że nacjonaliści żydowscy wywodzili się z całego spektrum ideowego i politycznego, przez dłuższy czas wręcz dominowali wśród nich socjaliści (przyp. tłum. i red.).

[2] Księga Izajasza 2,4; 11,6. Biblia Tysiąclecia, wyd. IV (Poznań: Wydawnictwo Księży Pallotynów, 1990) (przyp. tłum.).