Tytuł oryginału: Sustainability: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Ewa Gajewska, Jerzy Gajdka, Krystyna Kujawińska Courtney, Aneta Pawłowska, Piotr Piotrowski, Maciej Potz, Piotr Stalmaszczyk, Wojciech Woźniak

Redaktorki inicjujące serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska-Majchrowicz, Monika Borowczyk

Tłumaczenie

Piotr Piotrowski

Recenzja tłumaczenia

Natalia Ratajczyk

Redakcja

Jakub Wosik

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Korekta techniczna

Anna Mateusiak

Projekt typograficzny serii

Tomasz Przybył

Projekt typograficzny okładki

Monika Rawska

Sustainability: A Very Short Introduction was originally published in English in 2025. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon

© Saleem H. Ali 2025

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2026

© Copyright for Polish translation by Piotr Piotrowski, Łódź 2026

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

https://doi.org/10.18778/8331-922-3

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11765.25.0.M

Ark. wyd. 7,0; ark. druk. 10,5

ISBN Oxford University Press  978–0–19–286962–3

ISBN 978-83-8445-009-3

e-ISBN 978-83-8331-922-3

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. J. Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 635 55 77

Spis treści

Spis rysunków i tabel

1. W poszukiwaniu zrównoważonego rozwoju

2. Jak odbywa się przepływ materii i energii przez systemy

3. Technologiczne i ekonomiczne działania na rzecz zrównoważonego społeczeństwa

4. Globalne punkty krytyczne i ich odporność

5. Odnawialność, obieg zamknięty i przemysł

6. Zmiany antropogeniczne w kontekście zrównoważonego rozwoju

Bibliografia

Lektury polecane

Indeks

Spis rysunków i tabel

1. Dynamiczne podejście do analizy pojemności środowiska i różne scenariusze modelowe

S. Mote, J. Rivas, E. Kalnay (2020). A Novel Approach to Carrying Capacity: From a priori Prescription to a posteriori Derivation Based on Underlying Mechanisms and Dynamics. Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 48(1), s. 657a–683. https://doi.org/10.1146/annurev-earth-053018-060428. Copyright © 2020 Safa Mote, Jorge Rivas & Eugenia Kalnay

2. Interakcje człowiek–środowisko na Rapa Nui

R. J. DiNapoli, C. P. Lipo, T. L. Hunt (2021). Triumph of the Commons: Sustainable Community Practices on Rapa Nui (Easter Island). Sustainability, 13(21), s. 12118. https://doi.org/10.3390/su132112118

3. Ocena Milenijnych Celów Rozwoju według różnych kryteriów

Center for Global Development presentation, Washington DC (nabyte przez autora)

4. Paradygmat ekonomicznego modelu donata łączącego granice planetarne i fundamenty społeczne

Kate Raworth

5. Powiązania pomiędzy sprawnością egzergetyczną, wpływem na środowiska i zrównoważonym rozwojem

Wpływ informacji na środowisko: https://www.intechopen.com/chapters/68673 oraz Communication Equipment for Future Smart Grids | IntechOpen Open Source Image

6. Analiza przepływu egzergii na świecie do 2050 roku wg scenariusza „2DS”

© 2018 Elsevier Ltd. All rights reserved

7. System ekonomiczny Stanów Zjednoczonych jako całość z perspektywy ilościowego przepływu w 1993 r. w milionach ton

Copyright © 2008 Elsevier B.V. All rights reserved

8. Powiązania pomiędzy biochemicznymi cyklami

Copyright © 2014 Elsevier Ltd. All rights reserved

9. Technologiczne sposoby zapobiegania skończonej osobliwości czasowej prowadzącej do jednoczesnej zapaści biologicznej

Przyspieszenie cykli innowacji lub zmiana paradygmatu na podstawie książki: G. West, SCALE: The Universal Laws of Growth, Innovation, Sustainability, and the Pace of Life in Organisms, Cities, Economies, And Companies, copyright © 2017 by Geoffrey West. Za zgodą Penguin Press, an imprint of Random House

10. Krytyka technologii oparta na pętli przyczynowo-skutkowej Ehrenfelda

© Yale University Press. Wykorzystano za zgodą licencjodawcy za pośrednictwem PL Sclear

11. Granice uniezależnienia się od zasobów wg Instytutu Europejskiej Polityki Środowiskowej

© 2016 wg autorów; licencja MDPI, Bazylea, Szwajcaria. Artykuł z otwartym dostępem rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution (CC-BY),licencja http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

12. Związek między jakością życia a zrównoważonym rozwojem

Copyright © 2006 Elsevier B.V. All rights reserved

13. Wskaźniki rzeczywistego rozwoju (GPI)

Gross National Happiness USA

14. Model zrozumienia ludzkich potrzeb związanych z egzystencją, relacjami społecznymi i rozwojem

15. Model potrzeb ludzkich wg Manfreda Max-Neefa

16. Globalny klimatyczny punkt krytyczny prowadzący do stabilizacji efektu cieplarnianego na Ziemi

‘Hothouse Earth’ Stability. T. M. Lenton, J. Rockström, O. Gaffney, S. Rahmstorf, K. Richardson, W. Steffen, H. J. Schellnhuber (2019). Climate tipping points – Too risky to bet against. Nature, 575(7784), s. 592–595. https://doi.org/10.1038/d41586-019-03595-0

17. Powiązania pomiędzy globalnymi punktami krytycznymi

T. M. Lenton, J. Rockström, O. Gaffney, S. Rahmstorf, K. Richardson, W. Steffen, H. J. Schellnhuber (2019). Climate tipping points – Too risky to bet against. Nature, 575(7784), s. 592–595. https://doi.org/10.1038/d41586-019-03595-0

18. Prawdopodobieństwo względne implikacji środowiskowych oceniane w pięciostopniowej skali: niskie, średnioniskie, średnie, średniowysokie, wysokie

T. Lenton (2011). Early warning of climate tipping points. Nature Climate Change 1, s. 201–209. https://doi.org/10.1038/nclimate1143

19. Zastosowanie teorii punktu krytycznego w celu poprawy sygnałów wczesnego ostrzegania przed suszą dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego

P. Krishna Krishnamurthy R, J. B. Fisher, D. S. Schimel, P. M. Kareiva (2020). Applying tipping point theory to remote sensing science to improve early warning drought signals for food security. Earth’s Future. https://doi.org/10.1029/2019EF001456

20. Interakcje pomiędzy społecznym i fizycznym punktami krytycznymi

I. M. Otto, J. F. Donges, R. Cremades, A. Bhowmik, R. J. Hewitt, W. Lucht, J. Rockström, F. Allerberger, M. McCaffrey, S. S. P. Doe, A. Lenferna, N. Morán, D. P. van Vuuren, H. J. Schellnhuber (2020). Social Tipping Dynamics for Stabilizing Earth’s Climate by 2050. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117 (5), s. 2354–2365. https://doi.org/10.1073/pnas.1900577117

21. Lawinowy wzrost znaczenia materiałów antropogenicznych

C. N. Waters, J. Zalasiewicz, Concrete: The Most Abundant Novel Rock Type of the Anthropocene (2018). W: The Encyclopedia of the Anthropocene, vol. 1, ed. D.A. DellaSala, M.I. Goldstein. Oxford: Elsevier, s. 75–85; C.N. Waters, A. Smith, Anthropogenic Rock Types (2019). W: The Anthropocene as a Geological Time Unit: A Guide to the Scientific Evidence and Current Debate. Cambridge University Press, s. 46

22. System symbiozy w przemyśle na przykładzie Kalundborgu w Danii

Kalundborg as a Model: The Kalundborg Complex Historical Evolution. https://www.ecologycenter.us/industrialecology/kalundborg-as-a-modelthe-kalundborg-complexhistorical-evolution.html

23. Ocena słabego i silnego zrównoważonego rozwoju

Modyfikacja oryginalnej tabeli opracowanej przez: G. R. Davies (2013). Appraising Weak and Strong Sustainability: Searching for a Middle Ground. Consilience, 10, Article 10. https://doi.org/10.7916/consilience.v0i10.4635

24. Ponowne wykorzystanie odpadów wg poradnika The Circular Economy Handbook

© 2020 The Author(s). P. Lacy, J. Long, W. Spindler (2020). The Circular Business Models. W: The Circular Economy Handbook. London: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-349-95968-6_2

25. Wpływ człowieka na obieg materii w przyrodzie

Przedruk (zaadaptowany) za zgodą I.S. Sen, B. Peucker-Ehrenbrink (2012). Anthropogenic Disturbance of Element Cycles at the Earth’s Surface. Environmental Science & Technology, 46(16), s. 8601–8609. https://doi.org/10.1021/es301261x. Copyright 2012 American Chemical Society

26. Pogodzenie ludzkich „potrzeb” i „zachłanności” w kierunku zrównoważonego rozwoju

27. Przykład krzywej środowiskowej Kuznetsa

D. B. Lorente, A. Álvarez-Herran (2016). Economic Growth and Energy Regulation in the Environmental Kuznets Curve. Environmental Science and Pollution Research, 23, 16 Aug., s. 16478–16494

28. Podejście „inżynierii systemów” do planowania zrównoważonego rozwoju

Opracowane przez Pennsylvania State University z diagramu opracowanego przez Brunona Gagnona. https://www.e-education.psu.edu/eme807/node/688.CC BY-NC-SA 4.0

Rozdział 1

W poszukiwaniu zrównoważonego rozwoju

Termin sustainability („zrównoważony rozwój”[1]) pochodzi od słowa sustenance („zachowanie”), łączącego się etymologicznie z łacińskim słowem sustinere, które z kolei oznacza „zapewnienie ciągłości, wsparcie, podtrzymanie”. Współcześnie termin „zrównoważony rozwój” ma korzenie w rozwoju zasobów odnawialnych, w szczególności w gospodarce leśnej. Najwcześniejsze użycie pojęcia „zrównoważony rozwój” w zachodniej tradycji może pochodzić od niemieckiego słowa Nachhaltigkeit (które oznacza długotrwały efekt zarówno pod względem czasu, jak i stopnia oddziaływania), użytego przez Hansa Carla von Carlowitza, który zarządzał przedsiębiorstwami górniczymi we Freibergu pod koniec XVII wieku w imieniu dworu saskiego. W tym czasie toczyła się ożywiona debata na temat roli leśnictwa i górnictwa w sektorze publicznym, a także powiązań między nimi. Drewno z lasu było wykorzystywane do budowy szybów górniczych i związanej z nimi infrastruktury. Von Carlowitz napisał książkę, w której sformułował koncepcję „zrównoważonego użytkowania” lasu. Uważał on, że powinno wycinać się tylko tyle drzew, ile może odrosnąć. Dzięki projektom ponownego zalesiania, von Carlowitz położył podwaliny dyskutowanej obecnie w Europie koncepcji „zrównoważonego rozwoju”.

W przypadku ludzi, tak jak i w przypadku lasów, biologiczne aspekty uzupełniania naszej populacji wymagają zaspokojenia kluczowych potrzeb w zakresie zasobów. Oczywiście zaspokojenie biologicznych potrzeb związanych z wyżywieniem oraz schronieniem pozwala na fizyczne przetrwanie i ma pierwszeństwo w naszym podejściu do ludzkich „potrzeb”. Musimy najpierw przetrwać, zanim uświadomimy sobie jakiekolwiek inne formy „dobrobytu”. Coraz częściej jednak uznaje się, że tradycyjna koncepcja hierarchii ludzkich potrzeb, która została spopularyzowana przez psychologa Abrahama Maslowa w 1940 roku, jest błędna. Ta hierarchia stanowi obecnie część wielu wstępnych kursów psychologii i często jest przedstawiana jako piramida, z potrzebami fizjologicznymi u podstawy, a następnie bezpieczeństwem, miłością, szacunkiem i samorealizacją na szczycie.

Maslow sugerował, że wyższe potrzeby stają się istotne tylko wtedy, gdy niższe zostały osiągnięte i jednostka zaspokoiła swoje podstawowe pragnienia. Według tego poglądu, pewna ilość materialnego dobrobytu jest niezbędna, zanim inne kwestie będą mogły zostać zrealizowane. O ile rozgraniczenie dokonane przez Maslowa jest przydatne, o tyle obecnie wśród psychologów panuje powszechna zgoda co do tego, że dobrobyt materialny jest nierozerwalnie związany z innymi czynnikami w hierarchii i że porównując różne populacje, poziom samorealizacji może być wyższy wśród osób, których potrzeby bytowe są porównywalnie mniejsze. Na dłuższą metę społeczeństwa uboższe, ale bardziej odporne na niedobory mogą być bardziej stabilne, jak pokazała historia wielu rdzennych ludów. Dążenie do zrównoważonego społeczeństwa staje się zatem większym wyzwaniem niż mogłoby to wynikać z prostego poglądu na determinizm zasobów naturalnych. Niemniej jednak, ostatecznie jesteśmy uzależnieni od żywności, wody i zdolności ekosystemów do zapewnienia odpowiedniej ilości pożywienia, więc rozważenie pewnych wskaźników dla takich procesów jest ważne.

Pojęcie „zrównoważony rozwój” ma łagodny, pocieszający wydźwięk, ale jego znaczenie często nie jest jasne, ponieważ terminu tego używa się na wiele sposobów, bez odpowiedniego wyjaśnienia. Zirytowany tym zamieszaniem, niemiecki uczony Julian Kircherr opublikował w maju 2022 roku recenzowany artykuł zatytułowany Bzdury w literaturze na temat zrównoważonego rozwoju i transformacji! (Bullshit in the Sustainability and Transitions Literature!). Prowokacyjny tytuł sformułowany przez Kircherra wynika z opracowania naukowego na temat tego, że niezbyt jasne określanie pojęć jest obecnie kulturowo określane „bzdurą” i jest powszechnie używane jako fachowy termin, a zatem jest czymś więcej niż tylko obraźliwym epitetem. Kircherr rozwijał systematycznie typologię dotyczącą tego, w jaki sposób termin „zrównoważony rozwój” jest używany do zaciemniania, a nie wyjaśniania wiedzy na temat ziemskich procesów. Objaśnienie zrównoważonego rozwoju w naukowy sposób jest zatem niezbędne, aby uniknąć takich nieprecyzyjnych wniosków.

Zrównoważony rozwój w potocznym języku oznacza poczucie ciągłości egzystencjalnej, które sugeruje podejście wg zasady „win-win” („każdy wygrywa bez ustępstw”) do wykorzystania zasobów naturalnych w celu zaspokojenia ludzkich potrzeb. Istnieje również „ekologiczny” wydźwięk tego słowa − co oznacza, że odnosi się ono do tego, jak żywe istoty, takie jak Homo sapiens, wchodzą w interakcje z „ecos” (w języku greckim: dla naszego domu − planety Ziemia). Społeczności łowiecko-zbierackie, które na co dzień były uzależnione od bezpośredniej relacji z zasobami środowiska naturalnego, dostarczają nam najwcześniejszych koncepcji zrównoważonego rozwoju.

Nasi pradawni przodkowie rozwinęli często niepisane lub niewypowiedziane uznanie dla zmiennych, naturalnych rytmów żywiołów naszej planety. Wiele rdzennych tradycji uwzględnia podtrzymanie równowagi niezbędnej do utrzymania podstawowych rezerw zasobów poprzez zachowanie pewnych reguł lub zwyczajów. Pomimo tych bliskich związków z rytmem planety, członkowie tradycyjnych społeczności również nie zdołali utrzymać tej równowagi. Walczyli, podobnie jak my, o zachowanie dobrobytu własnej populacji, będąc jednocześnie zarządcami środowiska, w którym żyli.

Rdzenne koncepcje zrównoważonego rozwoju były często związane z tożsamością plemienną, ale zostały źle zrozumiane przez zachodnich naukowców. Dla przykładu, słowa „ja” i „ziemia” w tradycji Apaczów oznaczały to samo − może to zmylić niektórych działaczy na rzecz ochrony środowiska mogących dojść do wniosku, że cechuje ich niezmienny altruizm dla Ziemi. Ponadto, pojęcie „ziemia” w tradycji Apaczów jest powiązane z konkretnymi miejscami, a nie ogólnie z planetą. Ogólny wpływ społeczeństw łowiecko-zbierackich na środowisko był znacznie mniejszy niż społeczeństw uprzemysłowionych, ale one również popełniały błędy. Gatunki zwierząt, takich jak gigantyczny ptak moa w Nowej Zelandii, jak również różne gatunki ssaków w Ameryce Północnej, wyginęły z powodu praktyk łowieckich, które można uznać za „niezrównoważone”. Wyginięcie jest być może ostatecznym przejawem niezrównoważonego wykorzystania zasobów − choć jeśli będziemy śledzić to zjawisko w dłuższej perspektywie czasu, po drodze czekają nas niespodzianki. Wymieranie może stwarzać możliwości rozwoju innych gatunków, a to z kolei może prowadzić do powstawania zrównoważonych ekosystemów. Weźmy na przykład dinozaury − gdyby nie wyginęły w wyniku uderzenia asteroidy około 66 milionów lat temu, jest całkiem prawdopodobne, że ludzie mogliby nie wyewoluować, ponieważ w czasach dominacji gadów ssaki były ograniczone do organizmów wielkości ryjówek. Niezrównoważony wynik katastrofalnego wydarzenia doprowadził do powstania ludzi, którzy ewoluowali, aby przedefiniować zrównoważony rozwój. Początkowo, podobnie jak w przypadku wszystkich zwierząt, ludzie koncentrowali się na tym, aby przetrwać. Jednak złożone systemy społeczne rozwinęły się do tego stopnia, że w XX wieku futurysta Buckminster Fuller sugerował, że uważamy się za zarządców „statku kosmicznego Ziemia”.

1. [1] Według słownika Cambridge sustainability oznacza „zdolność do trwania przez długi czas, bez wyrządzania krzywdy środowisku”. W polszczyźnie nie istnieje termin, który oddaje to znaczenie. Mamy za to właśnie „zrównoważony rozwój”, za pomocą którego powszechnie tłumaczy się zarówno sustainability, jak i sustainable development. Mając świadomość różnic między tymi dwoma terminami, zdecydowaliśmy się spolszczyć tytuł zgodnie z najbardziej powszechnym rozumieniem [przyp. wydawcy].