RADA NAUKOWA SERII „NEURONAUKA W PSYCHOLOGII”

Eleonora Bielawska-Batorowicz, Dominika Fijałkowska, Katarzyna Nowakowska-Domagała (przewodnicząca serii), Monika Talarowska-Dublicka

REDAKTOR INICJUJĄCY SERII „NEURONAUKA W PSYCHOLOGII”

Natasza Koźbiał-Grabowiecka

TŁUMACZENIE

Paweł Kabziński

OPRACOWANIE NAUKOWE

Szymon Mąka

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Eliza Orman

PROJEKT TYPOGRAFICZNY SERII, SKŁAD I ŁAMANIE

Monika Rawska

KOREKTA TECHNICZNA

Katarzyna Woźniak

PROJEKT OKŁADKI

Monika Rawska

Źródło grafiki wykorzystanej na okładce: Freepik.com

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

© Richard J. Haier 2023

© Copyright for Polish translation by Paweł Kabziński, Łódź 2025

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2026

https://doi.org/10.18778/8331-892-9

ISBN 978-83-8331-891-2

e-ISBN 978-83-8331-892-9

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11778.25.0.M

Ark. wyd. 22,5; ark. druk. 25,5

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. J. Matejki 34a

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Mojej rodzinie, która zmieniła bieg mojego życia, oraz

Pamięci mojego ojca, który zmarł zbyt młodo, oraz

Pamięci mojej matki, która się nie poddała, oraz

Pamięci moich dziadków, którzy poświęcili się dla przyszłości, jaką ledwo mogli sobie wyobrazić.

Spis treści

Przedmowa do polskiego wydania

Przedmowa do pierwszego wydania

Przedmowa do drugiego wydania

Podziękowania (wydanie pierwsze)

Podziękowania (wydanie drugie)

1. Co wiemy o inteligencji na podstawie wielu badań

2. Natura silniejsza niż wychowanie. Wpływ genetyki na inteligencję

3. Zerkając do wnętrza żywego mózgu. Neuroobrazowanie to game changer w obszarze badań nad inteligencją

4. 50 twarzy istoty szarej. Mózgowy obraz inteligencji wart jest tysiąca słów

5. Święty Graal. Czy neuronauka może zwiększyć inteligencję?

6. Co dalej z badaniami nad inteligencją w obliczu postępów neuronauki?

Glosariusz

Bibliografia

Indeks

Przedmowa do polskiego wydania

Czytelnikom polskiego wydania tej książki należą się krótkie wyjaśnienia. Nie są one konieczne dla zrozumienia jej treści, niemniej liczę, że mogą pomóc w rozwianiu pewnych wątpliwości. Byłbym ponadto szczególnie zadowolony, jeśli przeczytanie tego krótkiego wstępu rozbudzi zaciekawienie i atmosferę oczekiwania na właściwą treść książki, jak również zmotywuje do dalszych poszukiwań i poszerzenia zdobytej wiedzy w przyszłości.

Po pierwsze, dlaczego tytuł polskiego wydania to Neuronaukowe podstawy inteligencji, a nie Neuronauka inteligencji, skoro angielskie wydanie książki ma zupełnie jednoznaczny tytuł Neuroscience of Intelligence? Czyż nie jest to aby pierwszy błąd ze strony tłumacza lub oznaka translatorskiej „samowolki”? Spieszę z wyjaśnieniami, iż wybór ten podyktowany był dość błahym powodem, mianowicie chęcią zachowania spójności z nadrzędną dla tej książki serią podręczników popularnonaukowych publikowanych przez University of Cambridge, która nosi nazwę „Neuronaukowe Podstawy Psychologii”. Przykład ten, choć pozornie nieistotny, pozwala mi jednak w dość obrazowy sposób odnieść się do dylematu, przed którym stanąłem jako tłumacz: na jak wiele zmian w stosunku do oryginału mogę sobie pozwolić? Które zmiany są uzasadnione i zgodne z duchem oryginalnego tekstu, a co byłoby wyłącznie moją interpretacją czy nawet fanaberią? Czy mam dążyć do stworzenia tekstu, który będzie jak najbardziej dosłownym i wiernym tłumaczeniem słów, czy też mogę pozwolić sobie na wprowadzanie pewnych zmian, o ile tylko zachowam pierwotny sens przekazywanej treści? Uważam za zasadne poinformowanie wszystkich Czytelników, że w pracy nad tłumaczeniem Neuronaukowych podstaw inteligencji obrałem tę drugą drogę. Nie jest to innymi słowy tłumaczenie dosłowne, gdyż zdecydowałem się wprowadzić pewne zmiany w treści książki.

Choć w pełni zdaję sobie sprawę z tego, że przeczytanie zwrotu „zmiany w treści” może u znacznej części osób wywołać zrozumiałe poczucie oburzenia, to jednocześnie mam nadzieję, że wyjaśnienie charakteru tych „zmian” pozwoli rozwiać negatywne odczucia. Większość z nich miała na celu zwiększenie płynności i zrozumiałości tekstu poprzez dodanie jednego słowa doprecyzowującego oryginalną treść, dodanie spójnika lub zaimka czy też podzielenie zdania wielokrotnie złożonego na dwa krótsze zdania. Ktoś mógłby w tym miejscu zwrócić uwagę, że „przecież tego słowa nie ma w oryginale”, na co ja odpowiem „tak, to prawda, ale dzięki temu teraz czyta się to łatwiej”. Takie zmiany o charakterze czysto stylistycznym są według mnie uzasadnione i niekontrowersyjne. W przypadku pozostałych poprawek sprawa jest już niestety nieco bardziej skomplikowana. W toku pracy nad książką natrafiłem na co najmniej kilkanaście fragmentów, w których pojawiły się błędy treściowe lub ewidentne błędy językowe, jakie żartobliwie nazywam „efektem nadgorliwej autokorekty”. Do przykładów tego rodzaju błędów należą: przytoczenie błędnego roku publikacji lub nazwiska współautora danego artykułu z bibliografii, błędne przytoczenie danych z cytowanego artykułu (np. wartości danej statystyki, liczebności jednej z grup) czy też nazywanie lewej strony omawianego rysunku stroną prawą. Błędy takie postanowiłem korygować bez wyróżniania ich z treści oraz bez przypisów wyjaśniających. Zapewniam, że każdy taki przypadek został przeze mnie zweryfikowany kilka(naście) razy, zanim zdecydowałem się na wprowadzenie danej zmiany w treści. Wiem, że nie przekonam wszystkich Czytelników takimi wyjaśnieniami. Wiem również, że wśród Czytelników mogą znaleźć się osoby chętne do poszukiwania tych fragmentów i wytknięcia mi ewentualnych błędów. Niemniej uważam, że wprowadzone przeze mnie zmiany nie były nadużyciem, gdyż pozwoliły przybliżyć wersję polską do tego, czym oryginalny tekst mógłby być w swojej najlepszej formie. Pomimo pewnych różnic w stosunku do wersji angielskiej tekst polskiego tłumaczenia oddaję w ręce Czytelników z przekonaniem, że w żadnym fragmencie książki nie zmieniłem tego, co w mojej ocenie jest najważniejsze: znaczenia przekazywanej treści.

Po drugie, chciałbym również choć częściowo zarysować kontekst indywidualny. Tłumaczenie niniejszej książki rozpocząłem jako student i praktykant na oddziale neurologii oczekujący na egzamin dyplomowy, a zakończyłem je jako świeżo upieczony psycholog oczekujący na rozpoczęcie pracy w zawodzie. Dzięki tej nietypowej pozycji mogłem z większą łatwością odnieść się do moich własnych doświadczeń związanych z wieloletnim procesem przyswajania wiedzy na temat mózgu oraz inteligencji. Liczę na to, że pozwoliło mi to trafniej identyfikować te fragmenty, które mogłyby okazać się trudne bądź niejasne dla innych studentów czy osób nieposiadających wiedzy specjalistycznej. Z tego też powodu tekst tłumaczenia został przeze mnie opatrzony licznymi przypisami rozszerzającymi oraz wyjaśnieniami dotyczącymi prezentowanej treści. Mam nadzieję, że przypisy te okażą się wartościowym uzupełnieniem głównej treści książki, a także pozwolą zredukować liczbę pojawiających się znaków zapytania na rzecz satysfakcjonujących i zrozumiałych dla Czytelnika odpowiedzi.

Chciałbym w tym miejscu przejść do krótkich podziękowań. Należą się one szczególnie doktorowi Aleksandrowi Gemelowi, gdyż to dzięki jego rekomendacji rozpocząłem współpracę z Wydawnictwem Uniwersytetu Łódzkiego. Tłumaczenie Neuronaukowych podstaw inteligencji mojego autorstwa nigdy by się nie pojawiło, gdyby nie jego zapewnienia, że poradzę sobie z tym zadaniem. Serdeczne podziękowania składam również dr n. med. Marcie Strombek-Milczarek: za dziesiątki godzin wspólnych rozmów na temat mózgu, niewyczerpany entuzjazm pedagogiczny oraz nieustające zaciekawienie moją pracą i przemyśleniami. Podziękowania kieruję wreszcie do samego Wydawnictwa, które obdarzyło mnie zaufaniem pomimo niewielkiego doświadczenia w tłumaczeniu tekstów naukowych.

W pracy nad niniejszym tłumaczeniem kierowałem się jedną nadrzędną zasadą: „rób wszystko najlepiej, jak potrafisz”. Dołożyłem wszelkich starań, aby polskie wydanie Neuronaukowych podstaw inteligencji było książką zrozumiałą, przystępną oraz co najmniej równie ciekawą jak wydanie angielskie. Richard Haier stwierdza w przedmowie do wydania angielskiego, że neuronaukowe badania inteligencji kryją w sobie poezję i magię. Ja z kolei oddaję niniejsze tłumaczenie w ręce polskich Czytelników z nadzieją, że udało mi się w nim zawrzeć muzyczne aspekty języka, nie odejmując niczego z merytorycznej warstwy tej książki. Nie mogę obiecać, że mi się to udało – to już pozostawiam do oceny przyszłym Czytelnikom. Niemniej jednak liczne dodatkowe godziny poświęcone na weryfikowanie informacji i dopracowywanie tekstu pozwalają mi wierzyć, że powierzone mi zadanie faktycznie wykonałem tak dobrze, jak tylko potrafiłem.

Na zakończenie chciałbym bardzo wyraźnie podkreślić jedną rzecz. A pozwolę sobie to zrobić, parafrazując słowa profesora Haiera: wszystkie błędy w tłumaczeniu są oczywiście wyłącznie z mojej winy.

sierpień 2025

Paweł Kabziński

Przedmowa do pierwszego wydania

Dlaczego niektórzy ludzie są mądrzejsi od innych? Ta książka opowiada o tym, co neuronauka mówi nam o inteligencji i mózgu. Każdy ma jakąś koncepcję co do definiowania inteligencji i opinię na temat tego, w jaki sposób różnice pomiędzy jednostkami mogą przyczyniać się do sukcesów akademickich i osiągnięć życiowych. Powszechnie występujące idee na temat tego, jak rozwija się inteligencja, są sprzeczne ze sobą i kontrowersyjne. Możesz być zaskoczony, kiedy dowiesz się, że odkrycia naukowe dotyczące wszystkich tych tematów są bardziej jednoznaczne, niż myślisz. Wzrastająca liczba dowodów pochodzących z badań neuronaukowych szybko koryguje przestarzałe i błędne przekonania.

Napisałem tę książkę dla studentów psychologii i neuronauki, nauczycieli, decydentów politycznych oraz wszystkich innych osób zainteresowanych tym, dlaczego inteligencja ma znaczenie. Z jednej strony, książka ta jest wprowadzeniem do dziedziny, które nie zakłada żadnego specjalistycznego wykształcenia u czytelnika. Z drugiej strony, jest bardziej dogłębna niż treści spopularyzowane w mediach masowych/społecznościowych. Kładę nacisk na wyjaśnienie nauki o inteligencji zrozumiałym językiem. Pogląd, który przenika każdy rozdział, jest taki, że inteligencja jest w 100% zjawiskiem biologicznym, genetycznym lub nie; znajdującym się pod wpływem środowiska lub nie; i że związane z nią procesy biologiczne zachodzą w mózgu. Właśnie dlatego istnieje neuronauka inteligencji, o której warto pisać.

Ta książka nie jest neutralna, ale wierzę, że jest sprawiedliwa. Moje przemyślenia opierają się na ponad czterdziestoletnim doświadczeniu w prowadzeniu badań nad inteligencją z użyciem testów zdolności umysłowych i technologii neuroobrazowania. Moje osądy dotyczące tego, które badania należy uwzględnić, opierają się na istniejących dowodach. Jeśli ciężar dowodów zmieni się w przypadku któregokolwiek z poruszanych tu tematów, zmienię swoje zdanie i Ty też powinieneś. To pewne, że sposób, w jaki oceniam ciężar dowodów, nie zadowoli wszystkich, ale właśnie dlatego książka taka jak ta prowokuje dyskusje, potencjalnie otwierając umysły, a przy odrobinie szczęścia sprzyja powstaniu nowych obserwacji.

Uwaga: jeśli uważasz, że inteligencja w całości lub w większości wynika z wpływów środowiska, nowe fakty z dziedziny neuronauki mogą być trudne do zaakceptowania. Zaprzeczanie jest częstą reakcją, kiedy nowe informacje są sprzeczne z wcześniejszymi przekonaniami. Im jesteś starszy, tym bardziej odporne na zmianę mogą być Twoje przekonania. Santiago Ramon Cajal (1852–1934), ojciec neuronauki, napisał kiedyś: „Nic nie wzbudza we mnie większej czci i podziwu niż stary człowiek, który wie, jak zmienić swoje zdanie” (Cajal, 1924). Studenci nie mają wymówki.

Wyzwaniem neuronauki jest zidentyfikowanie procesów mózgowych niezbędnych dla inteligencji oraz odkrycie, w jaki sposób się one rozwijają. Dlaczego to ważne? Ostatecznym celem wszystkich badań nad inteligencją jest jej zwiększenie. Jednym z celów edukacji jest znalezienie sposobów na spożytkowanie potencjału intelektualnego danej osoby w jak największym stopniu. Jak wynika z badań, nie jest jeszcze jasne, w jaki sposób neuronauka może pomóc nauczycielom lub rodzicom w osiągnięciu tego celu. Znalezienie sposobów na zwiększenie inteligencji poprzez manipulowanie mechanizmami mózgu to zupełnie inna sprawa, w której neuronauka ma znaczny potencjał. Jasne, większość ludzi zgodziłaby się z tym, że zwiększanie inteligencji jest pozytywnym celem na drodze do pomagania ludziom znajdującym się poniżej normy intelektualnej, którzy często nie są w stanie nauczyć się prostych umiejętności zawodowych lub dbania o siebie. Jakie więc argumenty wysuwa się przeciwko zwiększaniu inteligencji, dzięki któremu uczniowie mogliby uczyć się więcej, a dorośli mogliby cieszyć się zwiększonym prawdopodobieństwem większych osiągnięć? Jeśli teraz reagujesz negatywnie na tak śmiałe stwierdzenie, to mam nadzieję, że pod koniec tej książki ponownie się nad nim zastanowisz.

Trzy zasady regulują treść tej książki: (1) żadna historia o mózgu nie jest prosta, (2) żadne badanie nie jest ostateczne, (3) potrzeba wielu lat, aby uporządkować sprzeczne i niespójne doniesienia oraz ustalić przekonujący ciężar dowodów. Mając to na uwadze, w rozdziale 1 miałem na celu skorygować popularne błędne poglądy oraz podsumować to, w jaki sposób inteligencja jest definiowana i mierzona w badaniach naukowych. Niektóre dane dotyczące trafności będą dla Ciebie zaskakujące. Dla przykładu wyniki IQ w dzieciństwie przewidują śmiertelność dorosłych. Rozdział 2 zawiera przegląd przytłaczających dowodów na występowanie znaczących wpływów genetycznych na inteligencję i jej rozwój. Przekonujące badania z zakresu genetyki ilościowej i molekularnej nie pozostawiają co do tego wątpliwości. Ponieważ geny zawsze działają poprzez mechanizmy biologiczne, musi istnieć neurobiologiczna podstawa inteligencji, nawet jeśli istnieją czynniki środowiskowe wpływające na te mechanizmy. Geny nie działają w próżni. Ich ekspresja i funkcjonowanie ma miejsce w kontekście środowiska. Badaniem tych interakcji zajmuje się epigenetyka i dlatego też omówimy jej rolę w badaniach nad inteligencją.

Rozdziały 3 i 4 zagłębiają się w tematykę neuroobrazowania oraz tego, w jaki sposób te rewolucyjne technologie wizualizują inteligencję w mózgu i identyfikują mechanizmy neurobiologiczne, które są w nią zaangażowane. Na przykład nowe badania inteligencji przeprowadzane z udziałem bliźniąt łączą neuroobrazowanie i analizy DNA. Kluczowe odkrycia wskazują na istnienie wspólnych genów w przypadku struktury mózgu i inteligencji. Rozdział 5 koncentruje się na zwiększaniu inteligencji. Rozpoczyna się od krytyki trzech szeroko nagłośnionych, ale błędnych twierdzeń dotyczących zwiększenia IQ, a kończy tematem elektrycznej stymulacji mózgu. Jak dotąd nie ma potwierdzonego sposobu na zwiększenie inteligencji, ale wyjaśniam, dlaczego istnieje duże prawdopodobieństwo, że manipulowanie niektórymi genami i ich procesami biologicznymi może przynieść spektakularny wzrost zdolności poznawczych. Wyobraźmy sobie ogólnokrajowy wysiłek badawczy tak ambitny i intensywny, jak w przypadku misji kosmicznych, aby osiągnąć ten cel. Zgadnijcie, który naród podejmuje takie zobowiązanie (i nie są to Stany Zjednoczone).

Rozdział 6 przedstawia kilka zdumiewających neuronaukowych metod badania synaps, neuronów, obwodów i sieci neuronalnych, które przenoszą badania nad inteligencją jeszcze bardziej w głąb mózgu. Wkrótce będziemy mogli mierzyć inteligencję, bazując na „szybkości” mózgu, oraz budować inteligentne maszyny na podstawie tego, jak mózg faktycznie działa. W ramach szeroko zakrojonej współpracy badawczej, na całym świecie poszukuje się obecnie genów inteligencji, tworzy wirtualne mózgi i mapuje mózgowe „odciski palców” unikatowe dla poszczególnych osób – „odciski palców”, które przewidują inteligencję. Bada się między innymi nakładające się na siebie neuronalne obwody inteligencji, świadomości i kreatywności. Na zakończenie wprowadzam terminy „neuroubóstwo” i „neuro-SES” (ang. socioeconomic status, SES – status socjoekonomiczny) oraz wyjaśniam, dlaczego postępy neuronauki w badaniach nad inteligencją mogą być istotne w kontekście przyszłych zmian w systemie edukacji.

Osobiście uważam, że wkraczamy w złotą erę badań nad inteligencją, która dalece wykracza poza niemal wymarłe już spory dotyczące tego, czy inteligencję można zdefiniować lub zmierzyć oraz czy geny są w nią zaangażowane. Dążyłem do tego, by mój osobisty entuzjazm dla tej dziedziny badań przenikał każdy rozdział tej książki. Jeśli jesteś nauczycielem, decydentem politycznym, rodzicem lub uczniem, to musisz wiedzieć, co neuronauka XXI wieku mówi o inteligencji. Jeśli kogoś z Was pociąga kariera w psychologii lub neuronauce oraz podejmowanie wyzwań związanych z badaniami nad inteligencją, to jest to dodatkowa zaleta.

Przedmowa do drugiego wydania

Wiele się wydarzyło od czasu, gdy w 2015 roku złożyłem ostateczną wersję pierwszego wydania tej książki, ale niewiele się zmieniło. Pisząc drugie wydanie w 2022 roku, odkryłem, że dowody naukowe w kwestiach kluczowych dla inteligencji są teraz jeszcze silniejsze. W niemałym stopniu jest to zasługa nowego pokolenia badaczy, którzy mają dostęp do bardziej zaawansowanych technologii i metod analizy danych oraz do niewiarygodnie dużych baz danych zawierających wyniki testów DNA, neuroobrazowania i testów poznawczych. Badania nad inteligencją podlegają temu samemu nieuniknionemu postępowi, co wszystkie inne dziedziny nauki i są znacząco napędzane przez obserwacje i spostrzeżenia wynikające z postępu metodologicznego i technologicznego. Z satysfakcją mogę poinformować, że ostatnie 7 lat zaostrzyło nasze neuronaukowe dociekanie odpowiedzi, ale też formułowanie pytań, na które wciąż nie ma odpowiedzi.

To wydanie zawiera nowe podrozdziały dotyczące przewidywania inteligencji na podstawie DNA z użyciem wskaźników poligenowych. Fakt, że takie przewidywanie jest możliwe, jeszcze bardziej podważa uporczywie utrzymujące się poglądy, że inteligencja ma niewiele wspólnego z genami lub że nie można jej ocenić w badaniach naukowych. Co jednak ważniejsze, odkrycia te stymulują wysiłki zmierzające do zrozumienia, w jaki sposób ekspresja genów wpływa na inteligencję. Otwierają one drzwi dla badań z zakresu biologii molekularnej, które mogą zidentyfikować najistotniejsze mechanizmy leżące u podstaw procesów poznawczych niezbędnych dla inteligencji. Wierzę, że tego rodzaju badania mogą pewnego dnia doprowadzić do powstania metod radykalnego zwiększania inteligencji u ludzi. Nadal uważam, że jest to ostateczny i szlachetny cel badań nad inteligencją.

Pojawiły się również nowe podrozdziały dotyczące neuroobrazowania i analiz połączeń mózgowych, które identyfikują określone sieci i obwody mózgowe istotne dla inteligencji oraz różnic indywidualnych. Badania takie mają potencjał do zidentyfikowania sposobów na manipulowanie przepływem informacji w danym obszarze lub pomiędzy różnymi obszarami mózgu, aby zwiększyć inteligencję. W związku z tymi postępami wielu neuronaukowców poznawczych, którzy wcześniej koncentrowali się na uczeniu się i pamięci, poszerzyło swoje zainteresowania o badanie inteligencji i różnic indywidualnych. Nie chodzi już tylko o psychometrię, ale do wartościowej współpracy badawczej wciąż wymagane jest psychometryczne wyrafinowanie.

Rozdziały w tym wydaniu zostały zaktualizowane o nowe wyniki badań i źródła. Było ich wiele i nie mogłem uwzględnić wszystkich. Ich wyniki są w większości spójne z tym, co omawiałem w pierwszym wydaniu. Może to być wynikiem mojej nieuświadomionej wybiórczości lub odzwierciedleniem solidności danych opisujących zjawiska fundamentalne dla inteligencji. Czas pokaże, która z opcji była prawdziwa, i jeżeli zmieni się ciężar dowodów, będę pierwszym, który zmieni zdanie. Ale w nauce jest tak, że nowe dane sprawiają zazwyczaj, że wyjaśnienie staje się bardziej, a nie mniej złożone. Widzimy to na przykładzie oszałamiających zdjęć z teleskopu Jamesa Webba oraz ich wpływu na teorie kosmologiczne. W zdjęciach tych jest poezja i odrobina magii. W miarę jak neuronauka coraz bardziej zagłębia się w coraz mniejsze struktury mózgu i coraz szybsze funkcje, wyłaniająca się z nich złożoność okazuje się zarówno piękna, jak i koszmarnie wymagająca. Dynamika ta sprawia, że badania nad inteligencją są prawdziwie ekscytujące, co mam nadzieję przekazać na każdej stronie tej książki. To, czy dostrzeżesz w tym poezję i magię, zależy już tylko od Ciebie.

Podziękowania
(wydanie pierwsze)

Ponieważ pracowałem i wykładałem na uczelniach medycznych, nigdy nie miałem studentów psychologii pracujących ze mną nad badaniami, więc nie mam nikogo, komu mógłbym podziękować. Przez te wszystkie lata współpracowałem jednak ze wspaniałymi ludźmi, którzy sprawili, że wszystko się zmieniło. Współautorami większości moich neuroobrazowych badań inteligencji są przyjaciele Rex Jung, Roberto Colom, Kevin Head, Sherif Karama i Michael Alkire. Wielu innych, zbyt wielu, by ich wymienić, wkładało swój czas i wysiłek oraz podsuwało nowe pomysły w ciągu ostatnich 40 lat. Jestem im wszystkim wdzięczny. Jestem szczególnie wdzięczny Matthew Bennettowi z Cambridge University Press za zaproszenie mnie do współtworzenia ich serii o neuronauce. Jest to pierwszy raz, kiedy inteligencja została uwzględniona. Wersje robocze tej książki zostały przeczytane w całości lub w części przez Rosalind Arden, Roberto Coloma, Douga Dettermana, George’a Goodfellowa, Earla Hunta, Rexa Junga, Sherifa Karamę, Marty’ego Nemkę, Aljoschę Neubauera, Yulię Kovas i Larsa Penkego. Ich poprawki i spostrzeżenia były nieocenione; wszelkie pozostałe błędy są moje. Chociaż zawarłem znaczną liczbę cytatów do odpowiednich prac, nie mogłem uwzględnić wszystkiego, co chciałbym. W rzeczywistości dziedzina ta rozwija się tak szybko, że dodawałem nowo opublikowane prace aż do ostatnich dni przed upływem terminu. Przepraszam każdego, kto uważa, że jego praca została pominięta. Niektóre tematy, wyjaśnienia i ilustracje z tej książki zostały zawarte w serii wykładów wideo mojego autorstwa, The Intelligent Brain (prawa autorskie: The Teaching Company. LLC. (2013). www.thegreatcourses.com). A co najważniejsze, moja żona chroniła mój czas pracy przed wszelkimi niepożądanymi ingerencjami, dzięki czemu ta książka w ogóle powstała.

Podziękowania
(wydanie drugie)

Wiele osób zrecenzowało fragmenty tego wydania i wszystkim im dziękuję. Wszelkie błędy są oczywiście wyłącznie z mojej winy. Dziękuję również Davidowi Repetto i Rowanowi Groatowi z Cambridge University Press za doprowadzenie do wydania tej książki. Dziękuję również wszystkim czytelnikom pierwszego wydania, którzy publicznie lub prywatnie komentowali zarówno formę, jak i jej treść. Sprawili oni, że z zapałem pracowałem nad drugim wydaniem. Okazało się to trudniejszym zadaniem, niż sobie wyobrażałem, ponieważ pojawiło się tak wiele nowych i interesujących artykułów do rozważenia. Jestem wdzięczny, że miałem czas i środki, by skupić się na pisaniu. Szczególnie przy bezwarunkowym wsparciu mojej żony, dzięki której wszystko jest możliwe.

Rozdział 1

Co wiemy o inteligencji na podstawie wielu badań

Atak na testy jest, w bardzo znacznym i bardzo przerażającym stopniu, atakiem na samą prawdę wyprowadzonym przez tych, którzy radzą sobie z nieprzyjemnymi i niepochlebnymi prawdami, zaprzeczając im i próbując zniszczyć dowody na ich istnienie.

Barbara Lerner (1980)

Inteligencja z pewnością nie jest jedyną ważną umiejętnością, ale bez odpowiedniego udziału inteligencji inne zdolności i talenty zwykle nie mogą być w pełni rozwinięte i efektywnie wykorzystywane […]. [Inteligencja] została określona jako „zdolność integracyjna” umysłu.

Arthur Jensen (1981)

Zaletą nauki jest to, że jest prawdziwa niezależnie od tego, czy w nią wierzysz, czy nie.

Neil deGrasse Tyson, HBO’s Real Time with Bill Maher, 4 lutego 2011

Uniwersytet California nie będzie już brał pod uwagę wyników Testu SAT[1] i ACT[2].

Los Angeles Times, 15 maja 2021

Czego dowiesz się w tym rozdziale

- Jak inteligencja definiowana jest w większości badań naukowych?

- W jaki sposób struktura zdolności umysłowych odnosi się do koncepcji ogólnego czynnika inteligencji?

- Dlaczego wyniki testów inteligencji szacują, ale nie mierzą inteligencji?

- Jakie są cztery rodzaje dowodów na to, że wyniki testów inteligencji mają wartość prognostyczną?

- Dlaczego utrzymują się mity na temat inteligencji?

Wprowadzenie

Kiedy komputer pokonuje ludzkiego mistrza w grach strategicznych, takich jak szachy lub Go, albo w grze językowej, takiej jak Scrabble – czy komputer jest mądrzejszy od człowieka? Dlaczego niektórzy ludzie potrafią zapamiętać wyjątkowo długie ciągi losowych liczb lub określić dzień tygodnia dla dowolnej daty w przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości? Czym jest geniusz artystyczny i czy jest on powiązany z inteligencją? To tylko niektóre wyzwania związane z definiowaniem inteligencji na potrzeby badań naukowych. Oczywiste jest, że bez względu na to, jak ją zdefiniujemy, inteligencja musi mieć coś wspólnego z mózgiem i dlatego ta książka jest na temat badań neuronaukowych.

Wśród wielu mitów na temat inteligencji być może najbardziej szkodliwy jest mit mówiący o tym, że inteligencja jest pojęciem zbyt amorficznym i niedostatecznie zdefiniowanym jak na standardy badań naukowych. W rzeczywistości jednak definicje i miary stosowane w badaniach są wystarczająco rozwinięte do badań empirycznych i są takie od ponad 100 lat. Ta długa tradycja badawcza wykorzystywała różne rodzaje testów zdolności umysłowych oraz wyrafinowane metody statystyczne łącznie znane pod nazwą psychometrii. Nowa nauka o inteligencji jest zbudowana na bazie tych danych i łączy je z nowymi technologiami ostatnich dwóch dekad, zwłaszcza z metodami genetycznymi i neuroobrazowaniem. Postępy te, na których skupia się niniejsza książka, pomagają rozwinąć podejście bardziej zorientowane na neuronaukę w badaniach nad inteligencją. Trajektoria tych badań jest podobna do tej, która w innych dziedzinach nauki doprowadziła, zaczynając od lepszych narzędzi pomiarowych, do bardziej wyrafinowanych definicji i rozumienia na przykład „atomu” i „genu”. Zanim zajmiemy się mózgiem w kolejnych rozdziałach, w tym rozdziale dokonamy przeglądu obecnego stanu podstawowych zagadnień badawczych dotyczących definicji inteligencji jako ogólnej zdolności umysłowej, pomiaru inteligencji w odniesieniu do innych ludzi oraz trafności wyników testów inteligencji w kontekście przewidywania zmiennych w świecie rzeczywistym.

1 Test SAT (ang. Scholastic Assessment Test) – standaryzowany test wiedzy i umiejętności dla uczniów szkół średnich w USA. Składa się z dwóch części – czytanie i pisanie oraz matematyka. Jest nieobowiązkowy, ale zdanie Testu SAT jest często wymagane przez amerykańskie uczelnie w kontekście rekrutacji na studia [przyp. tłum.].

2 Test ACT (ang. American College Testing) – kolejny standaryzowany test dla uczniów szkół średnich. Składa się z czterech modułów – język angielski, matematyka, czytanie ze zrozumieniem oraz przedmioty ścisłe. Podobnie jak w przypadku Testu SAT jest nieobowiązkowy, ale może być wymagany do przyjęcia na wybrane uczelnie wyższe w USA [przyp. tłum.].