Skalowowie/Szalweńczycy ‒ element bałtyjski w organizacji militarnej władztwa Zakonu Niemieckiego w Prusach - Kwiatkowski, Krzysztof (Społeczne skutki wojen, 2024)
Artykuł dotyczy stworzonego przez zakon niemiecki na północno-wschodnich obrzeżach Prus osadnictwa militarnego autochtonicznych Skalowów. Niemal dwie dekady po zniszczeniu skalowskiej wspólnoty plemiennej, w latach dziewięćdziesiątych XIII stulecia zakon niemiecki osadził pewną część wojowników skalowskich niedaleko Ragnety, tworząc tym samym istotne narządzie militarne, które znacząco zwiększało jego potencjał militarny w tym rejonie. W tekście została omówiona historia Skalowów/Szalweńczyków od końca XIII aż po drugą ćwierć XV w. Przeanalizowane zostały przemiany osadnicze, jakim podlegali Szalweńczycy, najpierw skoncentrowani w 1292/1293 r. w Schalauerburgu, a następnie po 1365/1369 r. przy zamkach w Ragnecie, Splitter, Neuhaus i Tylży. Omówiono także próby ich rozsiedlania po kraju, które podejmował zakon niemiecki. W dalszej kolejności podjęto problematykę liczebności Szalweńczyków i czynników jej spadku w pierwszej ćwierci XV w. Szczegółowej analizie poddane zostały relacje wojowników szalweńskich względem zakonu niemieckiego, jak również formy ich stałego utrzymywania przez korporację zakonną oraz różnorodne postacie mniej lub bardziej regularnego wspierania ze strony braci zakonnych. W tak zarysowanym kontekście przedstawione zostały różnorodne funkcje militarne, jakie wojownicy szalweńscy spełniali w strukturach militarnych władztwa pruskiej gałęzi zakonu niemieckiego, zaczynając od transportu korespondencji, przez służbę w charakterze przewodników, wykonywanie akcji wywiadowczych, pełnienie straży na obszarach tzw. Wielkiej Puszczy w prusko-żmudzko-litewskiej strefie przejściowej, działania łupieżcze (tzw. struteria), kończąc na wspieraniu załogi zamku zakonnego w Ragnecie i udziale w wyprawach wojennych Zakonu, gdzie Szalweńczycy bądź wchodzili w skład kontyngentu ragneckiego, bądź też tworzyli odrębny zastęp. Aczkolwiek grupy wojowników szalweńskich z pewnością nie miały charakteru dominującego komponentu w strukturach militarnych władztwa zakonu niemieckiego w Prusach, to jednak z uwagi na swoją bliskość względem nadniemeńskiego obszaru działań wojennych i znakomitą znajomość tamtejszych warunków terenowych i militarnych, znacząco zwiększały wydajność działań militarnych Zakonu w długiej wojnie z Litwą, trwającej od końca XIII do początków XV stulecia. Niniejszy artykuł powstał w związku z realizacją projektu badawczego pt. Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu i u progu epoki wczesnonowożytnej, t. 1: Prusy Dolne, t. 2: Warmia, finansowanego przez Ministerstwo Edukacji i Nauki w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (Nr 0151/NPRH5/H11/84/2017) w latach 2017–2025