Longobardzko-bizantyńskie relacje polityczne od początków VI wieku do upadku egzarchatu Rawenny: No. XLVI - Dawczyk, Maciej (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2024)
Przedmiot niniejszej książki stanowią relacje polityczne między cesarstwem bizantyńskim a Longobardami w okresie od początku VI w. do upadku egzarchatu Rawenny. Nakreślenie ich obrazu dla całości tego przedziału czasowego jest zadaniem dość trudnym, na co składa się kilka czynników. Po najeździe Longobardów Konstantynopol traktował Italię jako obszar peryferyjny, a priorytet nadawano zmaganiom z Awarami, Sasanidami i Arabami. Z tego powodu intensywność relacji gwałtownie spadła wraz z początkiem VII w., co wydatnie utrudnia przedstawienie ich spójnego obrazu. Znajduje to odbicie w źródłach greckojęzycznych, w których wątki longobardzkie są obecne sporadycznie. Zachodnie źródła łacińskie są natomiast liczne i różnorodne głównie dla okresu do początku VII w., odzwierciedlają jednak głównie wewnątrzitalską perspektywę. Dla okresu późniejszego materiały są natomiast skromniejsze i pełne luk (prawie cały VII w.) lub wyjątkowo stronnicze (VIII w.). W I połowie VI w. Longobardowie osiedlili się w Panonii, zostając sojusznikami cesarstwa. W tym okresie Bizancjum wykorzystywało ich jako element potrzebny do zachowania równowagi w regionie, ograniczający wpływy Gepidów. Sytuacja zmieniła się wraz z longobardzką inwazją na Italię. Longobardowie szybko opanowali dużą część półwyspu, pozostawiając w rękach cesarstwa tylko centrum i niektóre obszary przybrzeżne. Konstantynopol, ze względu na ograniczone możliwości, nigdy nie zaangażował dużych zasobów militarnych, by przeciwstawić się agresji. Zamiast tego uciekał się głównie do intryg, płacenia trybutów warlordom i szukania pomocy frankijskiej. W tym czasie utworzona została też struktura w postaci egzarchatu Rawenny, sprawująca kontrolę nad obszarami Italii pozostającymi jeszcze w rękach cesarstwa. Względnie pokojowy status quo ukształtował się na początku VII w., czego świadectwem były odnawiane w tym czasie rozejmy i wymiana poselstw na szczeblu centralnym w 609 r. Wydaje się, że longobardzka monarchia w Italii nie była zainteresowana ugodą w postaci choćby formalnego uznania zwierzchności cesarstwa w zamian za zaakceptowanie jej praw do władania półwyspem i zawarty w 609 r. układ stanowił potwierdzenie jej pełnej politycznej podmiotowości. W VII w. relacje stały się mniej intensywne i napięte, odznaczyły się jednak kilkoma epizodami niezwykłej wagi. Jednym z nich jest podbój bizantyńskiej Ligurii przez Longobardów w latach 40. Drugim natomiast wyprawa italska cesarza Konstansa II, która miała na celu przede wszystkim wzmocnienie pozycji cesarstwa w basenie Morza Śródziemnego i zabezpieczenie go przed poczynaniami muzułmanów. Wprowadzając w życie tę koncepcję, cesarz chciał najprawdopodobniej dokonać podboju longobardzkiego księstwa Benewentu, jednak nie udało mu się zrealizować tego zadania. Być może ok. 680 r. zawarto natomiast układ ponownie stabilizujący sytuację w Italii, jednak dotyczące tego aktu przesłanki źródłowe są bardzo niejednoznaczne i w związku z tym jego znaczenia nie należy przeceniać, szczególnie że trudno stwierdzić, czy na pewno miał miejsce. VIII w. odznaczył się wznowieniem longobardzkiej agresji wobec terytoriów egzarchatu. Król Liuprand wydatnie dążył do osiągnięcia w Italii niekwestionowanej hegemonii. W tym okresie wzrosła też pozycja papiestwa, które wobec postępującej bierności Konstantynopola dla spraw półwyspu i słabości egzarchy przejęło główny ciężar negocjacji z Longobardami. Agresywna polityka prowadzona przez longobardzką monarchię ostatecznie doprowadziła do zdobycia Rawenny przez króla Aistulfa i upadku egzarchatu ok. 751 r.