Dzieje straży pożarnej w Łodzi

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi: Tajna Policja Państwowa w Łodzi, sygn. 1/320.

Archiwum Instytutu Pileckiego: IP/Arch, sygn. 7/1/212, 7/1/471, 7/2/472, 7/2/496.

Archiwum Państwowe w Łodzi: Akta miasta Łodzi, sygn. 28595, 28598, 28606, 29034, 31418, 51929, 57762–57770. Główny Komitet Obywatelski, sygn. 1, 21, 45, 153, 158, 232. Komisja Szacunkowa Miejscowa, sygn. 1190. Łódzka Ochotnicza Straż Pożarna, sygn. 102, 115, 119, 147, 151, 279–281, 500. Prezes Rejencji Łódzkiej, sygn. 479. Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi, Łódzka Komenda Straży Pożarnych, sygn. 22/2413, 22/2420, 22/2422, 22/2431, 22/2436. Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, sygn. 223.

Archiwum Państwowe w Poznaniu: Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty w Poznaniu, sygn. 799, 1224, 1226.

Archiwum Wewnętrzne Komendy Miejskiej Straży Pożarnej: Karolewski W., Korzenie.

Bundesarchiv Berlin: Deutsche Polizeistellen in Polen R70-POLEN/199, 201. Rüstungskommando Litzmannstadt, RW21-39, t. 5.

„Deutscher Feuerschutz” 1940.

„Die Feuerspritze” (z Chemnitz).

„Dziennik Łódzki” 1885, 1946, 1947, 1960, 1983, 1985–1987, 2003, 2004.

„Dziennik Popularny” 1980.

„Dziennik Zarządu Miasta Łodzi” 1936, 1937, 1939.

„Ekspress Wieczorny Ilustrowany” 1924.

„Express Ilustrowany” 1946, 1995, 1997, 2003.

„Gazeta Łódzka” 1876, 1913–1918.

„Gazeta Łódzka” [Dodatek do „Gazety Wyborczej”] 1995.

„Gazeta Wyborcza” 1991.

„Głos Polski” 1918.

„Godzina Polski” 1916, 1917.

„Ilustrowana Republika” 1925, 1927, 1928, 1934, 1935, 1937.

„Kurier Strażacki” 2007, 2011, 2012.

„Litzmannstädter Zeitung” 1944.

„Lodzer Tageblatt” 1895, 1896, 1899, 1900.

„Lodzer Zeitung” 1895.

„Łódzkie Echo Wieczorne” 1928.

„Miscellanea Łódzkie” 2013.

„Nowy Kurier Łódzki” 1915, 1916.

„Prąd” 1915.

„Przegląd Pożarniczy” 1925, 1986, 1996.

„Przegląd Strażacki” 1986.

„Przegląd Zachodni” 2021.

„Rocznik »Strażak« na rok zwyczajny” 1881.

„Rozwój” 1911, 1914, 1924.

„Tydzień” 1904.

„Wiadomości Dnia” 1995.

Dziennik urzędowy: Reichsministerialblatt der inneren Verwaltung, 1940.

Sprawozdanie Łódzkiej Straży Ochotniczej Ogniowej za czas od 1 I 1918 do 31 V 1919, Łódź 1919.

Sprawozdanie Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej za rok 1914, 1915, 1916, Łódź 1917.

Sprawozdanie Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej za rok 1917, Łódź 1918.

„Zrzutka” na strażacki podnośnik, „Wiadomości Dnia”, 26 I 1995, s. 4.

lat Łódzkiej Straży Ogniowej, Łódź 1976.

razy interweniowała Straż Pożarna w Łodzi w 1946, „Dziennik Łódzki”, 11 I 1947, s. 6.

-lecie Konstytucji na ziemiach: Piotrkowskiej, Sieradzkiej Kaliskiej, b.m.w. 1916.

-lecie Ochotniczej Straży Pożarnej w Pabjanicach, Pabjanice 1932.

lat Łódzkiej Straży Pożarnej 1876–1956, Łódź 1956.

Adamowicz F., Sterling S., Materiały do monografii sanitarnej miasta Łodzi, z. 1, Łódź 1912.

Alberti M., Die Verfolgung und Vernichtung der Juden im Reichsgau Wartheland 1939–1945, [w:] Quellen und Studien des Deutschen Historischen Instituts Warschau, Nr. 17, Wiesbaden 2006.

Barankowa K., Ciągłe czuwanie, „Tydzień w Uniontexie” 1984, nr 20, s. 1.

Beck J., Bicie na alarm, „Nasze życie” 1981, nr 23, s. 5.

Beirut explosion: Frantic search for survivors of deadly blast, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53659282 (dostęp: 1 VI 2025).

Berufsfeuerwehr Aachen, 125 Jahre Berufsfeuerwehr Aachen die Geschichte seit der Gründung am 26. Oktober 1871 [Menschen schützen Menschen], Aachen 1996.

Bieda w straży, „Express Ilustrowany”, 9 I 1995, s. 4.

Bieliński P., 1905–2005. 100 lat OSP w Rzgowie, Łódź–Rzgów 2005.

Blazek M., Unter dem Hakenkreuz: Die deutschen Feuerwehren 1933–1945, Stuttgart 2009.

Bömelburg H.-J., Łódź: Historia wielokulturowego miasta przemysłowego w XX wieku, Łódź 2024.

Brzozowski T., Sprawozdanie dowódcy oddziału ćwiczebnego, inż. Tadeusza Brzozowskiego z wyjazdu na zawody międzynarodowe w Turynie, Łódź 1929.

Co dalej ze strajkiem?, „Dziennik Łódzki”, 10 II 2003, s. 4.

Co mnie denerwuje, „Express Ilustrowany”, 8 V 1997, s. 5.

Cydzik-Mularczyk A., Strażackie zmagania pośród wulkanów Kamczatki, „Kurier Strażacki” 2011, nr 135–136, s. 17–20.

Cygański M., Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Łodzi, 1939–1945, Łódź 1965.

Czernik M., Łódzkie poczty podczas I wojny światowej, Warszawa 1996.

Dalsze doskonalenie funkcjonowania Powszechnego Frontu Przeciwpożarowego, Materiały do użytku wewnętrznego na posiedzenie Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, Warszawa 1986.

Der zivile Luftschutz im Zweiten Weltkrieg: Dokumentation und Erfahrungsberichte über Aufbau und Einsatz, Hg. E. Hampe, Frankfurt am Main 1963.

DM, Uznanie dla PSP w Łodzi, „Przegląd Pożarniczy” 1996, nr 4, s. 33.

Filipowicz R., Wywiad ze Stanisławem Woźniakiem, „Przegląd Pożarniczy” 1986, nr 5, s. 7.

Friedman F., Di industrializacje un proletarizacje fun di łodzier jid in di jorn 1860–1914 [Proces industrializacji i proletaryzacji Żydów łódzkich w latach 1869–1914], [w:] Łodzier wisnszaftliche szriftn [Łódzkie pisma naukowe], t. 1, Łódź 1938, s. 63–132.

Führer durch Lodz, Łódź 1893.

Gąsiorczyk P., Dzieje motoryzacji, „Przegląd Pożarniczy”, https://www.ppoz.pl/czytelnia/historia-i-tradycje/Dzieje-motoryzacji/idn:2851 (dostęp: 1 V 2025).

Gmitruk J., Dzieje Związku Floriańskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2018, nr 3 (63).

Gorski S., Łódź spółczesna. Obrazy i szkice publicystyczne, Łódź 1904.

Grabowski J., Na posterunku: udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w zagładzie Żydów, Wołowiec 2020.

Groźny pożar w Wytwórni Gazów Technicznych, „Dziennik Popularny”, 26 V 1980, s. 2.

Harnam w płomieniach, „Dziennik Łódzki”, 24 IX 1986, s. 1–2.

Informacja na temat działalności Zarządu Miejskiego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Łodzi w roku 2000, Łódź 2000.

Informacja o stanie bezpieczeństwa miasta Łodzi w zakresie ochrony przeciwpożarowej, Łódź 2016.

Informacja o stanie bezpieczeństwa miasta Łodzi w zakresie ochrony przeciwpożarowej, Łódź 2017.

Informacja o stanie bezpieczeństwa miasta Łodzi w zakresie ochrony przeciwpożarowej, Łódź 2021.

Informacja o stanie bezpieczeństwa miasta Łodzi w zakresie ochrony przeciwpożarowej, Łódź 2024.

Informacja o stanie bezpieczeństwa ochrony przeciwpożarowej, występujących zagrożeniach oraz stopniu przygotowania jednostek Państwowej Straży Pożarnej do prowadzenia działań na terenie Łodzi, Łódź 1999.

Informacja o stanie bezpieczeństwa pożarowego, występujących zagrożeniach oraz stopniu przygotowania komendy miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Łodzi do prowadzenia działań ratowniczych, Łódź 2002.

Informacja o stanie bezpieczeństwa pożarowego, występujących zagrożeniach oraz stopniu przygotowania Państwowej Straży Pożarnej do prowadzenia działań ratowniczych na terenie Łodzi, Łódź 2001.

Informacja o stanie bezpieczeństwa pożarowego, występujących zagrożeniach oraz stopniu przygotowania Państwowej Straży Pożarnej do prowadzenia działań ratowniczych na terenie Łodzi, Łódź 2020.

Jadczyk K., Sylwetki oprawców więzienia na Radogoszczu w świetle relacji naocznych świadków, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 2019, nr 103.

Jarno W., Waingertner P., Zamiast wstępu. Wyzwolenie Łodzi w listopadzie 1918 r. Stan badań i postulaty badawcze, [w:] Łódzcy bohaterowie 1918 roku, red. W. Jarno, P. Waingertner, Łódź 2018.

Jóźwiak N., Wyciek amoniaku w jednym z łódzkich zakładów. Ewakuowano kilkadziesiąt osób, https://tulodz.pl/na-sygnale/wyciek-amoniaku-w-jednym-z-lodzkich-zakladow-ewakuowano-kilkadziesiat-osob/6OQPvCFn0AYYCPHqBFoA (dostęp: 10 VI 2025).

Kapitan Monika w akcji, „Express Ilustrowany”, 12 XII 2003, s. 3.

Kaśniewski M., Dzieje łódzkiej Straży Pożarnej w świetle dokumentów 1876–1945, Łódź 1986.

Kaśniewski M., Historia i dzień dzisiejszy łódzkiej Straży Pożarnej, Łódź 1989 [materiały nieopublikowane, w zbiorach rękopisów WBP].

Klaedtke B., Die Reichsfeuerwehrschule später die Off chule der Ordnungspolizei Eberswalde, [w:] Schulen und Ausbildungsstätten der Feuerwehr, Internationale Arbeitsgemeinschaft für Feuerwehrund Brandschutzgeschichte, b.m.w. 2016.

Kronika getta łódzkiego, red. J. Baranowski, Łódź 2009.

Lajdenfrost A., Pożar w Rzgowie, [w:] Bitewnik Łódzki 1914 w kolorze, red. P. Zawilski, Z. Janeczek, M. Jagiełło, Łódź 2021.

Lech M., Mistrzostwa Ratowników Wysokościowych, „Kurier Strażacki” 2012, nr 151–152, s. 18–19.

Lesiakowski K., Pożar w łódzkiej katedrze. Bezskuteczne szukanie winnych, „Kronika miasta Łodzi” 2011, nr 2 (54), s. 103–112.

Linhardt A., Feuerwehr im Luftschutz 1926–1945: die Umstrukturierung des öffentlichen Feuerlöschwesens in Deutschland unter Gesichtspunkten des zivilen Luftschutzes, Braunschweig 2002.

Łodzianie spełniają swój obowiązek, „Ekspress Wieczorny Ilustrowany” 1924, nr 84, s. 1.

Łódź zdaje swój egzamin obywatelski, „Ekspress Wieczorny Ilustrowany” 1924, nr 85, s. 1.

Łódź złożyła hołd cieniom poległych, „Republika” 1924, nr 103, s. 8.

Materiały z konferencji społecznego frontu przeciwpożarowego, Łódź 1985.

Matys K.[G.], 50 Jubileusz Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej 1876–1926, Łódź 1926.

Mazur S., Siła systemu zintegrowanego, „Przegląd Pożarniczy” 1996, nr 4, s. 17.

Michalak A., Strażacy w Ziemi Obiecanej, „Kurier Strażacki”, maj 2011.

Mieczkowski W., Tragedia przy ulicy Nawrot, „Dziennik Łódzki”, 12 X 1987, s. 1–2.

Nadużycia w straży ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1934, nr 300, s. 1–2.

Nowe władze straży ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1934, nr 136, s. 5.

Nowicki M., Nawrotem tam i z powrotem: Czasoprzestrzeń łódzkiej ulicy, Łódź 2024.

Nowy Zarząd straży ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1935, nr 317, s. 13.

Ocena stanu zagrożenia pożarowego województwa łódzkiego ze szczególnym uwzględnieniem działalności ochotniczych straży pożarnych, Łódź 1986.

Ochotnicza Straż Pożarna w Łodzi, Łódź 1935, s. 7.

Oczadły J., Zajfert W., Postęp w działaniach jednostek straży pożarnych aglomeracji łódzkiej, „Przegląd Strażacki” 1986, nr 5, s. 11.

Opis pożaru: Straszny pożar fabryki Angersteina, „Rozwój” 1924, nr 100, s. 5.

Otwarcie Bałuckiego Oddziału Straży Ogniowej, „Echo” 1928, nr 284, s. 2.

Pamiętnik obchodu 60-lecia istnienia Ochotniczej Straży Pożarnej w m. Piotrkowie Tryb., Piotrków Trybunalski 1938.

Pilawski W., Historia sikawek, motopomp i samochodów pożarniczych, Warszawa 1994.

Plattner H.-P., Die Führungsorganisation des Luftund Bevölkerungsschutzes – Das Anforderungsprofi von Branddirektor Rumpf im Wandel der Zeit: Von der „Weimarer Republik” zur „Berliner Republik”, [w:] Zwischen Gleichschaltung und Bombenkrieg: Symposium zur Geschichte der deutschen Feuerwehren im Nationalsozialismus 1933–1945, Vereinigung zur Förderung des Deutschen Brandschutzes, Köln 2013.

Ponad ćwierć miliona euro z dymem, „Dziennik Łódzki”, 18 III 2004, s. 3.

Poprzez półwiecze – ku tężyźnie narodu, „Przegląd Pożarniczy” 1925, nr 12, s. 202.

Poskramiacze Chemii, „Przegląd Pożarniczy” 1996, nr 6, s. 18–20.

Potężny wybuch gazu obrócił dom w gruzowisko, https://tvn24.pl/polska/potezny-wybuch-gazu-obrocil-dom-w-gruzowisko-ra558422-ls3307632 (dostęp: 10 VI 2025).

Poznański J., Dziennik z łódzkiego getta, Warszawa 2002.

Pożar przędzalni Scheiblera i Grohmana, „Ilustrowana Republika” 1937, nr 313, s. 6.

Pożar w magazynie mebli, „Dziennik Łódzki”, 4 I 1985, s. 1.

Przewodnik po Łodzi, Łódź 1893.

Reorganizacja straży ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1934, nr 217, s. 7.

Röger M., Wojenne związki: Polki i Niemcy podczas okupacji, Warszawa 2020.

Schenk D., Kulesza W., Arthur Greiser. Biografia i proces namiestnika III Rzeszy w Kraju Warty, Łódź 2023.

Setki milionów złotych strat na skutek pożarów, „Dziennik Łódzki”, 16 VI 1960, s. 4.

Sitarek A., „Otoczone drutem państwo”: struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego, Łódź 2018.

Skandal na zjeździe strażackim w Poznaniu, „Ilustrowana Republika” 1927, nr 176, s. 5.

Skibicki P., Retkińska tragedia, „Dziennik Łódzki”, 8 XIII 1983, s. 1.

Sondej M., Podpaleń coraz więcej, „Gazeta Łódzka”, 26 I 1995, s. 3.

Spłonął wagon zapałek, „Express Ilustrowany”, 19 XI 1946, s. 5.

Sprawozdanie z działalności Zarządu Miejskiego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP w Łodzi za okres 10 XII 1993 r. do 12 X 1996 r., Łódź 1996, [w:] Korzenie, t. 3.

Staltabaka M., Rozwój organizacyjny PSP, [w:] X lat Państwowej Straży Pożarnej, Warszawa 2002.

Stawiszyńska A., Bitwa łódzka okiem łodzianina i literata. Aus unvergesslichen Tagen. Tagebuchaufzeichnungen Heinricha Zimmermanna, „Niemcy – Austria – Szwajcaria” 2012, t. 5.

Stawiszyńska A., Działalność Milicji Obywatelskiej w Łodzi (sierpień 1914 – lipiec 1915), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 2015, t. 94.

Stawiszyńska A., Konie łódzkie w latach I wojny światowej, „Hodowca i Jeździec” 2014, nr 3.

Stawiszyńska A., Łódź w latach I wojny światowej, Oświęcim 2016.

Straż woła SOS, „Express Ilustrowany”, 2 XI 1946, s. 2.

Strażacka bieda, „Express Ilustrowany”, 5 V 1994, s. 2.

Szlagowski Z., Łódzka Straż Pożarna 1876–1996, Łódź 1996.

Szulc M., Nowak M., Niepokonany niczym (łódzki) strażak, „Kurier Strażacki” 2007, nr 87–88, s. 4–7.

Szymański M.[J.], Niezłomni obywatele. Działalność Komitetu Obywatelskiego w Łodzi w pierwszych miesiącach drugiej wojny światowej, „Miscellanea Łódzkie” 2013, nr 19.

Szymański M.J., Fabrykanci. Burzliwe dzieje łódzkich bogaczy, Warszawa 2016.

Tabor dla straży, „Express Ilustrowany”, 20 XI 1946, s. 6.

To pierwszy strażak w spódnicy!, „Express Ilustrowany”, 25 VIII 2003, s. 3.

Turski M., Niemiecka Lista Narodowa w regionie łódzkim w trakcie II wojny światowej, „Przegląd Zachodni” 2021, nr 1.

Ustawa Normalna Straży Ogniowych w Królestwie Polskim, Łódź 1899.

Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, DzU, 1991, nr 81, poz. 351.

W 120. rocznicę powstania nekrolog dla straży, „Wiadomości Dnia”, 27 IV 1995, s. 3.

W atmosferze spokoju Łódź spędziła święta tegoroczne, „Dziennik Łódzki”, 27 XII 1947, s. 1.

W.B., Żegnaj Straży!, „Gazeta Wyborcza”, 18 XII 1991, s. 3.

Węże dziurawe i… za krótkie, „Express Ilustrowany”, 15 III 1995, s. 2.

Wielki pożar fabryki w śródmieściu, „Ekspress Wieczorny Ilustrowany” 1924, nr 83, s. 1.

Wilhelm F., Die Polizei im NS-Staat: die Geschichte ihrer Organisation im Überblick, Paderborn–München–Wien [etc.] 1999.

Wybuch gazu na Brackiej. Pokłócił się z żoną i wysadził mieszkanie. Jest akt oskarżenia, https://dzienniklodzki.pl/wybuch-gazu-na-brackiej-poklocil-sie-z-zona-i-wysadzil-mieszkanie-jest-akt-oskarzenia/ar/9477909 (dostęp: 10 VI 2025).

Wyciek amoniaku w zakładzie produkcyjnym przy ul. Omłotowej, https://www.gov.pl/web/kmpsp-lodz/wyciek-amoniaku (dostęp: 10 VI 2025).

Wyderka A., Wybuch gazu w Łodzi. 67-latek uszkodził rury gazowe, https://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-wybuch-gazu-w-lodzi-67-latek-uszkodzil-rury-gazowe,nId,1693613 (dostęp: 10 VI 2025).

Wyjaśnienie p.p. L. i A. Grohmanów, „Ilustrowana Republika” 1934, nr 312, s. 5.

Zasada Z.J., Grohman Alfred Wilhelm (1874–1934), [w:] Słownik biografi czny polskich strażaków, red. M. Zalewski, t. 1, Warszawa 2022.

Zasady ewidencjowania zdarzeń w systemie wspomagania decyzji Państwowej Straży Pożarnej, Warszawa 2019, s. 34.

Zawody turyńskie w Łodzi, „Łódzkie Echo Wieczorne” 1928, nr 232, s. 2.

Zjazd Straży Ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1927, nr 258, s. 6.

Złote gody łódzkiej straży ogniowej, „Ilustrowana Republika” 1925, nr 88, s. 9.

Zygadlewicz R., Na cichym froncie: relacja z działalności konspiracyjnej w Łodzi 1939–1945, Biblioteka Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi, t. 48, Łódź–Warszawa 2018.

https://cmp-muzeum.pl/historia-na-weekend-kolejowe-straze-pozarne-w-ii-rp/ (dostęp: 30 V 2025).

https://tulodz.pl/na-sygnale/wspolne-cwiczenia-sluzb-na-placu-budowy-tunelu-kolei-duzych-predkosci-sprawdz-dlaczego-bylo-to-konieczne-zdjecia/ GADEW4l18ySfO9XNpa0U (dostęp: 10 VII 2025).

https://www.gov.pl/web/kmpsp-lodz/jednostki-ratowniczo-gasnicze (dostęp: 10 VI 2025).