„Dać przyczynek do historii kultury getta”: Teksty z getta łódzkiego

Aleksandra Bak-Zawalski; Krystyna Radziszewska; Oskar Rosenfeld

doi:10.18778/8445-024-6

Keywords: Oskar Rosenfeld, Łódź Ghetto, ghetto culture, Archive Department, ghetto chronicle, testimonial writing

Published: 26 June 2026

Categories: History, Judaica

Downloads

E-book sample (Polish)

This volume presents a selection of texts by Oskar Rosenfeld, a Viennese writer, journalist, and Zionist activist who was deported to the Łódź Ghetto in autumn 1941. Employed in the Archive Department, Rosenfeld became one of the most important German-language chroniclers of the culture of the Łódź Ghetto. He contributed to the daily ghetto chronicle, prepared entries for the projected ghetto encyclopedia, and attempted to render the reality of the enclosed district in literary form. The volume brings together texts connected with Rosenfeld’s work in the Archive Department, as well as a Polish translation of Notebook 12, a draft-like testimony to the beginnings of his archival reflection on ghetto culture. The collected materials trace the gradual transformation of the ghetto from a space in which residual forms of social and artistic life still persisted into a site of forced labor, hunger, and deportation. The particular significance of the volume lies in its recovery of the anthropological meaning of “ghetto culture.” Rosenfeld does not describe it solely as the sphere of art, but as a set of practices, languages, relationships, and strategies of survival developed by people living under conditions of coercion, isolation, and permanent threat. Preceded by introductory essays by Sascha Feuchert and Krystyna Radziszewska, the publication constitutes an important source for research on the Łódź Ghetto, the documentation of the Holocaust, and German-language testimonial writing.

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, AŻIH 205/347.

Aberbach D., Bialik, London 1988.

Bendkowski J., Józef Kowner. Malarz łódzkiego getta, [w:] Uchwycić getto. Codzienność getta łódzkiego oczami artystów, red. J. Bendkowski, Z. Trębacz, Warszawa 2024, s. 150–175.

Broderson M., Ja – błazen purimowy… Antologia twórczości Mojżesza Brodersona, red. naukowa D. Dekiert, I. Gadowska, Łódź 2025.

Budischowsky J., Assimilation, Zionismus und Orthodoxie in Österreich 1918–1938. Jüdisch-politische Organisationen in der Ersten Republik, Wien: Univ. Diss. 1990.

Byalikover M., The „radio liseners” in the ghetto, [w:] Yiddich Lodz, a Yizkor Book, Melbourne 1974, https://www.jewishgen.org/Yizkor/lodz1/lodz1.html [dostęp: 23.01.2026].

Die Chronik des Gettos Lodz / Litzmannstadt, Hg. S. Feuchert, E. Leibfried, J. Riecke, Bd. 5, Göttingen 2007.

Dalinger B., Verloschene Sterne. Geschichte des jüdischen Theaters in Wien, Wien 1998.

Dżigan Sz., Siła żydowskiego humoru, przeł. M. Ruta, [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 130–183.

Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, przeł. z jidysz M. Polit, przeł. z niemieckiego K. Radziszewska, oprac. K. Radziszewska, E. Wiatr, A. Sitarek, J. Walicki, Łódź 2014.

Fränkel J., Dr. Oskar Rosenfeld – 50 Jahre, „Neue Welt” 1935, nr z 17 V, s. 2.

Fuks Ch.L., Łódź na wysokościach, przeł. A. Reibach, D. Dekiert, [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 262–305.

Gilcher W., Izrael Lejzerowicz, artist and poet, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 171–178.

Heilig B., Pierwsze siedem miesięcy w getcie Litzmannstadtu. Przelotne wrażenia i obrazy, przeł. K. Radziszewska, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 103–124.

Herzl T., Reisesegen, „Unsere Hoffnung“ 1904, nr 1, s. 1–2.

Kronika getta łódzkiego / Litzmannstadt Getto 1941–1944, oprac. i red. J. Baranowski, K. Radziszewska, A. Sitarek, M. Trębacz, J. Walicki, E. Wiatr, t. 1: 1941, t. 2: 1942, t. 3: 1943, t. 4: 1944, t. 5: Suplementy, Łódź 2009.

Leksykon getta łódzkiego, red. A. Sitarek, E. Wiatr, Łódź 2025, https://leksykongetta.pl/

Leociak J., Tekst wobec Zagłady (O relacjach z getta warszawskiego), Wrocław 1997.

Loewe H., Jüdisch-Deutsch und Hebräisch, „Unsere Hoffnung” 1905, nr 2, s. 143.

Loewy H., Vorwort, [w:] O. Rosenfeld, Wozu noch Welt? Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, Hg. H. Loewy, Frankfurt am Main 1994.

Montel A., Herzls Maitresse. Zur Gründung der „Welt”, [w:] Wandlungen und Brüche. Von Herzls “Welt” zur “Illustrierten Neuen Welt” 1897–1997, Hg. J. Nittenberg, Wien 1997.

Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017.

Oskar-Rosenfeld-Abend, „Neue Welt” 1935, nr z 5 VII, s. 5.

Podolska J., W Araracie i Idisze Bande. Przyczynek do biografii Dawida Bajgelmana, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 179–196.

Polit M., „Geto-Cajtung” – gazeta Mordechaja Chaima Rumkowskiego, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 2006, nr 2.

Puławer M., Ararat i łódzkie indywidualności, przeł. J. Makosz i in., [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 185–215.

Puławer M. Było sobie getto, przeł. D. Dekiert, http://www.hebrajski.pl/moje/pulawer.htm [dostęp: 7.03.2026].

Radziszewska K., Bernhard Heilig – kronikarz łódzkiego getta i jego tekst, [w:] Studia i szkice dedykowane Julianowi Baranowskiemu, pod red. E. Wiatr i P. Zawilskiego, Łódź 2010, s. 197–222.

Riecke J., O języku reportaży i esejów Oskara Singera, przeł. K. Radziszewska, [w:] O. Singer, „Przemierzając szybkim krokiem getto…”. Reportaże i eseje z getta łódzkiego, red. J. Baranowski, K. Radziszewska, K. Woźniak, Łódź 2002.

Riecke J., Oskar Rosenfeld als Journalist und Schriftsteller in Wien, Sofia, Prag und Lodz, [w:] Benachrichtigen und vermitteln. Deutschsprachige Presse und Literatur in Ost- und Mitteleuropa im 19. und 20. Jahrhundert, Hg. P. Motzan, M. Miladinović Zalaznik, S. Sienerth, München 2007.

Rosenfeld M., Songs from the Ghetto, trans. L. Wiener, Boston 1898.

Rosenfeld O., Agadati, der jüdische Tänzer, „Neue Welt” 1929, nr z 8 XI, s. 3.

Rosenfeld O., Brief an den Präsidenten der Republik, Dr. Edvard Beneš, Archiwum Bibliographia Judaica, Frankfurt, [brak sygnatury].

Rosenfeld O., Dichtungen vom Humor der Juden. Vortragsabend Ludwig Hardt, „Neue Welt” 1936, nr z 27 III, s. 5.

Rosenfeld O., Dziennik (fragmenty), przeł. K. Radziszewska, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 3–35.

Rosenfeld O., Ein französisches Don-Juan-Stück im Burgtheater, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 6 I, s. 3.

Rosenfeld O., Ein französisches Lustspiel bei Reinhardt. „Ihr junger Freund” von Jacques Rathansohn, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 18 VII, s. 5.

Rosenfeld O., Eine judische Kleinkunstbune. „Die gildene Pawe”, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 9 XII, s. 4.

Rosenfeld O., Erinnerungen an Theodor Herzl, „Neue Welt” 1928, nr z 6 VII, s. 9–10.

Rosenfeld O., In the beginning was the ghetto: notebooks from Łódź, transl. B.M. Goldstein, ed. H. Loewy, Evanston 2002.

Rosenfeld O., Jargondichter, „Der Merker” 1913, t. 6, nr 4, s. 216.

Rosenfeld O., Jüdisches Zeitstück: „Die Grenze“. Aufgeführt im „Jüdischen Kulturtheater“, „Neue Welt“ 1936, nr z 24 IV, s. 6.

Rosenfeld O., Kunstausstellungen. Drei neue Kollektionen bei Würthele, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 9 II, s. 7.

Rosenfeld O., Literatura in der Praterstrasse, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 8 II, s. 9.

Rosenfeld O., Morris Rosenfeld, „Unsere Hoffnung” 1905, nr 3, s. 56.

Rosenfeld O., Oskar Kokoschka. Ausstellung in der Neuen Galerie, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 13 VII, s. 12.

Rosenfeld O., Paul Géraldy „Aimée“ bei Reinhardt, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 13 III, s. 7.

Rosenfeld O., Sarah Goldstein, „Neue Welt“ 1937, nr z 18 VI, s. 3.

Rosenfeld O., Tanzabend Susi Mirjam, „Neue Welt“ 1933, nr z 10 III, s. 7.

Rosenfled O., Uriel Birnbaums Werk. Fragmente eines gläubigen Herzens, „Wiener Morgenzeitung" 1924, nr z 9 IV, s. 1.

Rosenfeld O., Die vierte Galerie. Ein Wiener Roman, Wien 1910.

Rosenfeld O., Wozu noch Welt? Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, Hg. H. Loewy, Frankfurt am Main 1994.

Schoeps J.H., Einleitung: Zionismus oder der Kampf um die nationale Wiedergeburt, [w:] Zionismus. Vierunddreissig Aufsätze, Hg. J.H. Schoeps, München 1973.

Schoeps J.H., Das gelobte Land fest im Blick, [w:] Wandlungen und Brüche. Von Herzls “Welt” zur “Illu-strierten Neuen Welt” 1897–1997, Hg. J. Nittenberg, Wien 1997.

Singer O., Reportaże i eseje z getta łódzkiego, przeł. K. Radziszewska, red. naukowa E. Wiatr, K. Radziszewska, S. Feuchert, Łódź 2026.

Sitarek A., Żydowscy artyści i Zagłada. Getto w twórczości Izraela Lejzerowicza i Sary Majerowicz, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 237–248.

Szpigiel J., Przeżyliśmy. Proza Jeszajahu Szpigla z getta łódzkiego, przeł. M. Zaremba, red. K. Radziszewska, M. Zaremba, Łódź 2011.

Wininger S., Grosse Jüdische National-Biographie, Czerniowce 1936, t. 7, s. 404.

Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023.

Zelkowicz J., Notatki z łódzkiego getta. 1941–1944, red. M. Trębacz, E. Wiatr, M. Polit, K. Radziszewska, Łódź 2016.

Zelkowicz J., W składnicy książek (Myśli i impresje), przeł. D. Dekiert, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 92–96.

Downloads

Download data is not yet available.

License

How to Cite

Rosenfeld, Oskar. 2026. “A Contribution to the Cultural History of the Ghetto”: Texts from the Łódź Ghetto. Edited by Aleksandra Bak-Zawalski and Krystyna Radziszewska. Judaica Lodzensia. Poland: Lodz University Press. https://doi.org/10.18778/8445-024-6.