Trwanie życia Polaków na tle innych krajów słowiańskich: Od epoki prehistorycznej po współczesność

Witold Śmigielski

doi:10.18778/8220-868-9

Słowa kluczowe: trwanie życia, starożytność, średniowiecze, czasy współczesne, Słowianie, rodziny królewskie, elity polityczne

Opublikowane: 28 września 2022

Kategorie: Socjologia, Otwarty dostęp

Pliki do pobrania

PDF

Szacuje się, iż trwanie życia ludzi żyjących w gromadach pierwotnych wynosiło przeciętnie od 15 do 30 lat. Istotny progres stwierdzono dopiero w połowie XIX wieku, ponieważ jeszcze w okresie od XVI do XVIII wieku kształtowało się ono na poziomie od 25 do 35 lat. Od połowy XIX wieku obserwowany jest niemal liniowy wzrost trwania życia ludzi i obecnie wynosi ponad 72 lata (w skali świata), przy silnym zróżnicowaniu regionalnym (w Japonii i Szwajcarii wynosi blisko 85 lat, zaś w Lesotho czy Somalii nie przekracza 60 lat). Niemniej jednak wybuch światowej pandemii COVID-19 boleśnie przypomniał światu, że obserwowany liniowy wzrost trwania życia nie jest zagwarantowany na stałe.

*

Monografia odnosi się do problematyki badawczej, w gruncie rzeczy do tej pory nieinterpretowanej. Wypełnia więc coś, co dziś jeszcze jest w demografii „terra incognito”.

Z recenzji prof. Wojciecha Bieleckiego

Oryginalność pracy wynika przede wszystkim stąd, że podejmuje ona rzadko brany pod uwagę kontekst porównywania zjawisk bądź procesów demograficznych (w tym przypadku – trwania życia) w grupie jednostek (państw, krajów, regionów) stanowiących zbliżony krąg etniczny.

Z recenzji prof. Jerzego T. Kowalewskiego

Ahmad J., Sadia H. (2020), Natural Disasters Assessment, Risk Management, and Global Health Impact, [w:] R. Haring [i in.] (red.), Handbook of Global Health, Springer, New York, s. 1–13.

Arias E. (2006), United States Life Tables, 2003, „National Vital Statistics Report”, vol. 54 (14), s. 1–40.

Arkita B.R. (2013), Kształtowanie się państwowości Słowian południowych w wiekach VI–IX, „Doctrina. Studia Społeczno-Polityczne”, nr 10, s. 7–28.

Ascadi G., Harsanyi L., Nemeskeri J. (1962), The Population of Zalavar in the Middle Ages, „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae”, vol. 14, s. 113–141.

Ascadi G., Nemeskeri J. (1957), Palaodemographische Probleme am Beispiel des fruhmittelalterlichen Graberfeldes von Halimba-Cseres, „Homo”, nr 3, s. 133–148.

Ascadi G., Nemeskeri J. (1970), History of Human Life Span and Mortality, Akadémiai Kiadó, Budapest.

Baranowski B. (1975), Życie codzienne małego miasteczka w XVII i XVIII wieku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Barbiera I., Dalla-Zuanna G. (2009), Population Dynamics in Italy in the Middle Ages: New Insights from Archaeological Findings, „Population and Development Review”, vol. 35(2), s. 367–389.

Bardadin K. (2022), Historia Patomorfologii, http://pol-pat.pl/index.php/historia-patomorfologii/ (dostęp: 20.03.22).

Beckett I.F.W. (2013), The Great War 1914–1918, Routledge, Taylor & Francis Group, London–New York.

Beczko A. (2001), Epidemie i ich skutki społeczno-demograficzne na pograniczu śląsko-łużyckim w XVI–XVIII wieku, „Rocznik Lubuski”, t. XXVII, cz. II, s. 25–38.

Bejrowski P. (2021), Czy państwa zachodnie mogły powstrzymać ludobójstwo w Bośni i Hercegowinie?, https://histmag.org/Czy-panstwa-zachodnie-mogly-powstrzymac-ludobojstwo-w-Bosni-i-Hercegowinie-23082 (dostęp: 29.05.22).

Bello S.M. [i in.] (2006), Age and Sex Bias in the Reconstruction of Past Population Structures, „American Journal of Physical Anthropology”, vol. 129, s. 24–38.

Bernassola A. (1974), Sul rialze della mortalita maschilie in alcune classi di eta. Osservazioni sulle tavole di mortalita italiane, „Genus”, vol. 32(3–4), s. 139–158.

Bilefsky D., Sengupta S. (2015), Srebrenica Massacre, after 20 Years, Still Casts a Long Shadow in Bosnia, „The New York Times”, https://www.nytimes.com/2015/07/09/world/europe/srebrenica-genocide-massacre.html (dostęp: 29.05.22).

„Biuletyn IPN” (2018), nr 9 (154).

Borowski J., Wrona M. (2021), Mitologia słowiańska, Wydawnictwo Boss, Warszawa.

de Bruin S.P. [i in.] (2021), Projecting Long-term Armed Conflict Risk: An Underappreciated Field of Inquiry?, Earth Ar Xiv, https://eartharxiv.org/repository/view/2396/ (dostęp: 17.06.22).

Buquet L. (1974), Démographie, Masson Ed., Paris.

Cao X. [i in.] (2020), A Comparative, Correlate Analysis and Projection of Global and Regional Life Expectancy, Healthy Life Expectancy, and Their GAP: 1995–2025, „Journal of Global Health”, vol. 10(2), s. 1–16.

Coale A.J., Demeny P. (1966), Regional Model Life Tables and Stable Populations, Princeton University Press, United Nations, New York.

Chwalba A. (2014), Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914–1918, Wydawnictwo Literackie, Warszawa.

Chwalba A. (2022), Historia powszechna. Wiek XIX, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Clodfelter M. (2002), Warfare and Armed Conflicts – A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000, wyd. 2, McFarland Publishing, Lawrence, Kansas.

David P.A., Johansson S.R., Pozzi A. (2010), The Demography of an Early Morta- lity Transition: Life Expectancy, Survival and Mortality Rates for Britain’s Ro-yals, 1500–1799, „Discussion Papers in Economic and Social History”, no. 83, s. 1–62.

Davies N. (2010), Europa. Rozprawa historyka z historią, Wydawnictwo Znak, Kraków.

Davies N. (2010a), Boże igrzysko. Historia Polski, Wydawnictwo Znak, Kraków.

Day C. (1954), Economic Development in Europe, The Macmillan Co., New York.

Dobson A.P. [i in.] (2020), Ecology and Economics for Pandemic Prevention, „Science”, vol. 369(6502), s. 379–381.

Drygas W. [i in.] (2015), Wieloośrodkowe Ogólnopolskie Badanie Stanu Zdrowia Ludności – WOBASZ, [w:] G. Kopieć [i in.] (red.), Epidemiologia i prewencja chorób układu krążenia, Medycyna Praktyczna, Kraków, s. 41–56.

Drygas W. [i in.] (2016), Multi-centre National Population Health Examination Survey (WOBASZ II study): assumptions, methods, and implementation, „Kardiologia Polska”, vol. 74(7), s. 681–690.

Dublin L.I., Lotka A.J., Spiegelman M. (1949), Length of Life, The Roland Press Company, New York.

Dudek A. (2011), Historia i polityka w Polsce po 1989 roku, [w:] P. Skibiński, T. Wiścicki, M. Wysocki (red.), Historycy i politycy: polityka pamięci w III RP, Wydawnictwo DiG, Muzeum Historii Polski, Warszawa, s. 33–57.

Dunbar R. (2016), Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków.

Durand J.D. (1960), Mortality Estimates from Roman Tombstone Inscriptions, „American Journal of Sociology”, no. 4, s. 365–373.

Durand J.D. (1972), The Viewpoint of Historical Demography, [w:] B. Spooner (red.), Population Growth: Anthropological Implications, Cambridge, Ma.–London, s. 370–374.

Encyklopedia Popularna PWN (1993), PWN, Warszawa.

Eberhardt P. (2016), Skład narodowościowy ludności Federacji Rosyjskiej na przełomie XX i XXI wieku, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, nr 5, s. 209–236.

Erdkamp P. (1998), Hunger and the Sword. Warfare and Food Supply in Roman Republican Wars (264–30 BC), J.C. Gieben Publisher, Amsterdam.

Erlikman V. (2004), Poteri narodonaseleniia v XX veke: Spravochnik, Russkaia panorama, Moskwa.

Finch C.E. (2012), Evolution of the Human Lifespan, Past, Present, and Future: Phases in the Evolution of Human Life Expectancy in Relation to the Inflammatory Load, „Proceedings of the American Philosophical Society”, vol. 156(1), s. 9–44.

Foreman K.J. [i in.] (2018), Forecasting Life Expectancy, Years of Life Lost, and All-cause and Cause-specific Mortality for 250 Causes of Death: Reference and Alternative Scenarios for 2016–40 for 195 Countries and Territories, „Lancet”, vol. 92, s. 2052–2090.

Fourasite J. (1966), Idees majeures, Editions Gonthier, Paris.

Frier B.W. (1982), Roman Life Expectancy: Ulpian’s Evidence, „Harvard Studies in Classical Philology”, vol. 86, s. 213–251.

Gaiha R. [i in.] (2013), Have Natural Disasters Become Deadlier?, BWPI Working Paper 181, The University of Manchester, Brooks World Poverty Institute, https://hummedia.manchester.ac.uk/institutes/gdi/publications/workingpapers/bwpi/bwpi-wp-18113.pdf (dostęp: 17.06.22).

Galor O., Moav O. (2005), Natural Selection and the Evolution of Life Expectancy, „Minerva Center for Economic Growth Paper”, vol. 2, s. 1–37.

Godłów-Lęgiedź G. (2017), Zasada rządów prawa i przemiany ustrojowe w Polsce, „Gospodarka Narodowa. The Polish Journal of Economics”, vol. 289(3), s. 5–27.

Grimm H. (1966), Grundriss der Konstitutionsbiologie und Antropometrie, VEB Verlag Volk und Gesundheit, wyd. 3, Berlin.

Gurven M., Kaplan H. (2007), Longevity among Hunter-Gatheres: A Cross-Cultural Examination, „Population and Development Review”, vol. 33(2), s. 321–365.

GUS (1994), Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa.

GUS (2015), 1939–1945 Pro Memoria, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa.

GUS (2020), Trwanie życia w zdrowiu w Polsce w latach 2009–2019, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa.

GUS (2021), Klasyfikacja NUTS, https://stat.gov.pl/statystyka-regionalna/jednostki-terytorialne/klasyfikacja-nuts/ (dostęp: 6.12.21).

Halabowski D., Rzymski P. (2021), Taking a Lesson from the COVID-19 Pandemic: Preventing the Future Outbreaks of Viral Zoonoses through a Multi-faceted Approach, „Science of the Total Environment”, vol. 757, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7666614/ (dostęp: 29.07.22).

Hatcher J. (1986), Mortality in the Fifteenth Century: Some New Evidence, „The Economic History Review”, vol. 39(1), s. 19–38.

Henry L. (1957), La mortalité d’après les inscriptions funéraires, „Population”, nr 1, s. 149–152.

Hersch, L. (1927), La mortalité causée par la guerre mondiale, „Metron – The International Review of Statistics”, t. 7, Amministrazione del Metron, Padova.

Hollingsworth T.H. (1969), Historical Demography, London.

Ibrahim Ibn Jakub (1946), Relacja Ibrahima Ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich, [w:] Monumenta Poloniae Historica, seria II, t. I, tłum. T. Kowalski, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 50.

Janicka K. (2010), Zmiany w strukturze społecznej w wyniku transformacji ustrojowej w Polsce. Historyczno-polityczne tło przemian społecznych, „Rocznik Lubuski”, t. 36, cz. 2, s. 33–51.

Kochanowski R. (2005), Geneza rozpadu Czechosłowacji, „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”, t. 1, s. 154–174.

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r., Dz.U. 1952 nr 33 poz. 232.

Korczak L. (2000), Średniowiecze, [w:] Z. Klimaszewska (red.), Kronika Polski, Reader’s Digest Przegląd, Warszawa, s. 39–158.

Kossobudzka M. (2007), Demokracja jest zdrowsza niż demokracja ludowa, Gazeta Wyborcza z dn. 6.11.2007, https://wyborcza.pl/7,75400,4645349.html (dostęp: 22.10.21).

Kruszyńska A. (2019), II wojna światowa – polskie straty osobowe, https://dzieje.pl/aktualnosci/ii-wojna-swiatowa-polskie-straty-osobowe (dostęp: 10.11.21).

Kubicki J. (2010), Zgony okołoporodowe żon królów Polski, „Ginekologia Praktyczna”, nr 18(2), s. 46–47.

Kuropka I. (2019), Umieralność i trwanie życia w Polsce i wybranych krajach europejskich, [w:] Sytuacja Demograficzna Polski, Raport RRL, Warszawa, s. 100–123.

Kuropka I. (2021), Umieralność w Polsce w latach 2010–2019, [w:] I. Kuropka (red.), Pandemia i jej skutki zdrowotne i demograficzne, Raport Komitetu Nauk Demograficznych PAN, s. 1–6, https://knd.pan.pl/images/KND/IKuropka_Umieralno%C5%9B%C4%87_w_Polsce_w_latach_2015–2019.pdf (dostęp: 19.03.22).

Kuzak R. (2020), Polskie straty w pierwszej wojnie światowej. Milion ofiar i niewyobrażalne zniszczenia, https://wielkahistoria.pl/polskie-straty-w-pierwszej-wojnie-swiatowej-milion-ofiar-i-niewyobrazalne-zniszczenia/ (dostęp: 17.11.21).

Kwaśniewska M., [i in.] (2016), Ten-Year Changes in the Prevalence and Socio-Demographic Determinants of Physical Activity among Polish Adults Aged 20 to 74 Years. Results of the National Multicenter Health Surveys WOBASZ (2003–2005) and WOBASZ II (2013–2014), „Plos One”, vol. 11(6), s. 1–14.

Kwiatkowski B. (2021), Poczet faraonów, Wydawnictwo Iskra, Warszawa.

Labuda G. (2009), Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wydawnictwo Templum, Łódź.

Lalonde M. (1974), A New Perspective on the Health of Canada. A Working Document, Government of Canada, Ottawa.

Lancaster H.O. (1990), Expectations of Life, Springer-Verlag, New York.

Le Bourg E. (2021), Epidemics and Forecasts of Life Expectancy, „Biogerontology”, vol. 22(6), s. 655–658.

Levy B.S. (2019), Increasing Risks for Armed Conflict: Climate Change, Food and Water Insecurity, and Forced Displacement, „International Journal of Health Services”, vol. 49(4), s. 682–691.

Liu M.M. (2010), Pocałunek Łowcy, Wydawnictwo Amber, Warszawa.

Maccaferri S., Cariboni F., Compolongo F. (2012), Natural Catastrophes: Risk Re-levance and Insurance Coverage in the EU, JRC Scientific and Technical Report, European Comission, http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.397.4447&rep=rep1&type=pdf (dostęp: 18.06.22).

Macdonell W.R. (1913), On the Expectation of Life in Ancient Rome and in the Pro-vinces of Hispania and Lusitania, and Africa, „Biometrica”, vol. 19, s. 366–380.

Mach K.J. [i in.] (2019), Climate as a Risk Factor for Armed Conflict, „Nature”, vol. 571, s. 193–197.

Mackenbach J.P. (2013), Political Conditions and Life Expectancy in Europe, 1900–2008, „Social Science & Medicine”, vol. 82, s. 134–146.

Mallet E. (1837), Recherches historiques et statistiques sur la population de Geneve, Paris, https://opacplus.bsb-muenchen.de/metaopac/hitList.do?methodToCall=backToCompleteList&identifier=100_SOLR_SERVER_1315470409#100 (dostęp: 27.08.21).

Martin T.R. (2014), Starożytny Rzym. Od Romulusa do Justyniana, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.

Milanović S.M. [i in.] (2006), Life Expectancy and Mortality Differences between Populations on Croatian Islands and the Mainland, „Croatian Medical Journal”, vol. 47(4), s. 611–618.

Milne J. (1815), A treatise on the valuation of annuities and assurances on lives and survivorships [electronic resource]: on the construction of tables of mortality; and on the probabilities and expectations of life, Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London.

Milner G.R., Wood J.W., Boldsen J.L. (2018), Problems, Progress and Potential, [w:] M.A. Katzenberg, A.L. Grauer (red.), Biological Anthropology of the Human Skeleton, 3rd Edition, Wiley-Blackwell, Hoboken, New York, s. 593–633.

Mishan E. (1971), Introduction, [w:] E. Goldsmith (red.), Can British Survive?, Tom Stacey Ltd., London, s. 7–10.

Moczała-Korzeniewska M. (2005), Proces politycznego i społecznego rozpadu Jugosławii (SFRJ) w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX wieku, „Politeja”, nr 1(3), s. 259–279.

Mougel N. (2011), World War I casualties, Centre Europeen Robert Schuman, http://www.centre-robert-schuman.org/userfiles/files/REPERES%20%E2%80%93%20module%201-1-1%20-%20explanatory%20notes%20%E2%80%93%20World%20War%20I%20casualties%20%E2%80%93%20EN.pdf (dostęp: 17.11.21).

National Human Development Report (2009), Montenegro: Society for All, UNDP, Montenegro, https://planipolis.iiep.unesco.org/sites/default/files/ressources/montenegro_nhdr_2009_en.pdf (dostęp: 19.10.21).

National WWII Museum, New Orleans, Research Starters, Worldwide Deaths in World War II, https://www.nationalww2museum.org/students-teachers/student-resources/research-starters/research-starters-worldwide-deaths-world-war (dostęp: 10.11.21).

Niepodległa.Dzieje.Pl (2017), Badacze: I wojna światowa „kolektywne samobójstwo Europy”, https://niepodlegla.dzieje.pl/artykul/badacze-i-wojna-swiatowa-kolektywne-samobojstwo-europy (dostęp: 17.11.21).

Niklas A. [i in.] (2018), Prevalence, Awareness, Treatment and Control of Hypertension in the adult Polish Population – Multi-center National Population Health Examination Surveys – WOBASZ Studies, „Archives of Medical Science”, vol. 14(5), s. 951–961.

Olshansky S.J., Carnes B.A., Mandell M.S. (2009), Future Trends in Human Longevity: Implications for Investments, Pensions and the Global Economy, „Pensions”, vol. 14(3), s. 149–163.

O’Neill A. (2019), Life Expectancy (from Birth) in Russia, from 1845 to 2020, https://www.statista.com/statistics/1041395/life-expectancy-russia-all-time/#statisticContainer (dostęp: 4.11.21).

ONZ (1970), World Population Prospects beyond the Year 2000, New York.

ONZ (2019), World Population Prospects 2019, Online Edition. Rev. 1., https://population.un.org/wpp/Download/Standard/Mortality/ (dostęp: 18.11.21).

Pająk A. [i in.] (2016), Changes in the Prevalence, Treatment, and Control of Hypercholesterolemia and Other Dyslipidemias over 10 Years in Poland: The WOBASZ Study, „Polish Archives of Internal Medicine”, vol. 126(9), s. 642–652.

Pearson Ch. (1901), On the Change in Expectation of Life in Man During a Period of Circa 2000 Years, „Biometrika”, vol. 1, s. 261–264.

Pikala M., Burzyńska M., Maniecka-Bryła I. (2017), Territorial Differences in Years of Life Lost Due to Premature Mortality in Inhabitants of Poland, „Przegląd Epidemiologiczny”, t. 71(1), s. 68–79.

Pilikowski J. (1992), Historia Polski 1795–1864, Arka, Kraków.

Pioruńska M. (2010), Przyczyny rozpadu Jugosławii w latach 90. XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Scriptorium, Poznań–Opole.

Piwońska A. [i in.] (2018), Cardiovascular Diseases Prevention in Poland: Results of WOBASZ and WOBASZ II Studies, „Kardiologia Polska”, t. 76(11), s. 1534–1541.

Polakowska M. [i in.] (2017), Tobacco Smoking in Poland in the Years from 2003 to 2014. Multi-centre National Population Health Examination Survey (WOBASZ), „Polish Archives of Internal Medicine”, vol. 127(2), s. 91–99.

Pressat R. (1961), L’analyse Démographique: Méthodes, Résultats, Applications. „Population” (French edition), vol. 16(3), s. 505–508.

Pudlo A., Budnik A. (2017), Biodemografia nowożytnego Gdańska w świetle badań nad ossuariami. Możliwości rekonstrukcji i problemy metodyczne, „Fontes Commentationesque ad Res Gestas Gedani et Pomeraniae”, nr 6, s. 141–171.

Puls Medycyny (2020), WHO: Europa stała się epicentrum pandemii koronawirusa SARS-CoV-2, wydanie z dnia 13.03.2020, https://pulsmedycyny.pl/who-europa-stala-sie-epicentrum-pandemii-koronawirusa-sars-cov-2-985110 (dostęp: 29.10.21).

Raaflaub K.A. (2007), War and Peace in the Ancient World, Blackwell Publishing, Oxford MA.

Rajca A. [i in.] (2021), Increase in the Prevalence of the Metabolic Syndrome in Poland. Comparison of the Results of the WOBASZ (2003–2005) and WOBASZ II (2013–2014) Studies, „Polish Archives of Internal Medicine”, vol. 131(6), s. 520–526.

Richardson S. (2016), Obedient Bellies: Hunger and Food Security in Ancient Mesopotamia, „Journal of the Economic and Social History of the Orient”, vol. 59, s. 750–792.

Robinson J. (1973), Economic Heresis, Basic Books, New York.

Rossa A. (2011a), Model Lee-Cartera dla Polski, [w:] A. Rossa (red.), Analiza i modelowanie umieralności w ujęciu dynamicznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 115–156.

Rossa A. (2011b), Podstawy formalne modelu Lee-Cartera, [w:] A. Rossa (red.), Analiza i modelowanie umieralności w ujęciu dynamicznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 79–114.

Rossa A. (2021), Zachorowalność i śmiertelność z powodu COVID-19, [w:] I. Kuropka (red.), Pandemia i jej skutki zdrowotne i demograficzne, Raport Komitetu Nauk Demograficznych PAN, s. 1–9, https://knd.pan.pl/images/KND/ARossa_Zachorowania_i_%C5%9Bmiertelno%C5%9B%C4%87_z_powodu_COVID-19-skompresowany.pdf (dostęp: 19.03.22).

Rossa A., Szymański A. (2011), Fuzzy Bootstrapping Aided Extended Mortality Model of LC-type and Its Use to Evaluation of Mortality in Poland, Statistical Society of Slovenia.

Rosset E. (1965), Obliczenie demograficzne Polski Ludowej, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.

Rosset E. (1967), Ludzie starzy. Studium demograficzne, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.

Rosset E. (1978), Eksplozja demograficzna, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa.

Rosset E. (1979), Trwanie życia ludzkiego, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.

Rosset E. (1986), Miejsce człowieka starego w społeczeństwie, [w:] Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa, s. 20–34.

Rudnytskyi O. [i in.] (2015), Demography of a Man-made Human Catastrophe: The Case of Massive Famine in Ukraine 1932–1933, „Canadian Studies in Population”, vol. 42(1–2), s. 53–80.

Russell J.C. (1948), British Medieval Population, University of New Mexico Press, Albuquerque.

Rutkowski J. (2022), Na takie sankcje Rosja nie była gotowa, Obserwator Finansowy. https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/makroekonomia/trendy-gospodarcze/na-takie-sankcje-rosja-nie-byla-gotowa/ (dostęp: 17.03.22).

Rutkowski M. [i in.] (2020), Prevalence of Diabetes and Impaired Fasting Glucose in Poland in 2005–2014: Results of the WOBASZ Surveys, „Diabetic Medicine”, vol. 37(9), s. 1528–1535.

Rychlik J., Penczew W. (2020), Historia Czech, Polsko-Czeskie Towarzystwo Naukowe, Warszawa.

Salmonowicz S. (1990), Rewolucja Francuska: blaski i cienie dziedzictwa, „Przegląd Historyczny”, t. 81(1–2), s. 75–85.

Samsonowicz H. (2016), Początki narodu polskiego?, wykład wygłoszony na zaproszenie JM Rektora Uniwersytetu Warszawskiego dnia 26.10.2016 roku, https://www.youtube.com/watch?v=6d_U5RVw2iA (dostęp: 6.07.21).

Sauvy A. (1961), Les limites de la vie humaine, Paris.

Shirobokov I. (2020), Paleodemography of Russians in the XVII–XIXth Centuries: Misstated but Informative?, https://www.academia.edu/42937837/Paleodemography_of_Russians_in_the_XVII_XIXth_centuries_misstated_but_informative_draft_ (dostęp: 27.08.21).

Shivaprakash K.N. [i in.] (2021), Mammals, Wildlife Trade, and the Next Global Pandemic, „Current Biology”, vol. 31(16), s. 3671–3677.

Shrestha L.B. (2005), Life Expectancy in the United States, CRS Report for Congress, Order Code RL32792.

Stange N. (2021), Politics of Plague: Ancient Epidemics and Their Impact on Society, Claremont Colleges Library Undergraduate Research Award.

Stepaniak U. [i in.] (2016), Prevalence of General and Abdominal Obesity and Overweight among Adults in Poland. Results of the WOBASZ II study (2013–2014) and Comparison with the WOBASZ Study (2003–2005), „Polish Archives of Internal Medicine”, vol. 126(9), s. 662–670.

Stloukal M. (1962), Pokus o paleodemografii starych Slovanu, „Demografie”, nr 4, s. 37–42.

Strumilin S. (1961), W Kosmosie i na Ziemi, „Nowe Czasy”, nr 7.

Studzinski N.G. (2020), Comprehensive Pandemic Risk Management: A Systems Approach, Policy Institute, King’s College London, https://scholar.google.pl/scholar?q=Comprehensive+Pandemic+Risk+Management:+A+Systems+Approach+studzinski&hl=en&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart (dostęp: 20.03.22).

Süssmilch J.P. (1741), Die göttliche Ordnung in den Veränderungen des menschlichen Geschlechts aus der Geburt, Tod und Fortpflanzung desselben, J.C. Spener, Berlin.

Szabady E. (red.) (1967), Wstęp do demografii, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.

Szukalski P. (2019), Dlaczego w ostatnich latach w Polsce trwanie życia nie rośnie?, „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2019”, nr 11, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Szymańska J. (2022), Exodus uchodźców z Ukrainy jako wyzwanie dla Unii Europejskiej, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, https://www.pism.pl/publikacje/exodus-uchodzcow-z-ukrainy-jako-wyzwanie-dla-unii-europejskiej (dostęp: 17.03.22).

Szymczak J. (2022), Sankcje rujnują Rosjan. Najpewniej zostaną z nimi na dekady, OKO Press, https://oko.press/sankcje-rujnuja-rosjan-najpewniej-zostana-z-nimi-na-dekady/ (dostęp: 17.03.22).

Śmigielski W. (2021), Trwanie życia greckich filozofów oraz władców Rzymu, Egiptu i Chin w dobie starożytnej (dane historyczne), https://www.researchgate.net/publication/353039186_Trwanie_zycia_greckich_filozofow_oraz_wladcow_Rzymu_Egiptu_i_Chin_w_dobie_starozytnej_dane_historyczne (dostęp: 7.07.21).

Śmigielski W. (2021a), Trwanie życia słowiańskich władców doby średniowiecza. Zebrane dane metrykalne, https://www.researchgate.net/publication/356646064_Trwanie_zycia_slowianskich_wladcow_doby_sredniowiecza_Zebrane_dane_metrykalne (dostęp: 1.12.21).

Śmigielski W. (2021b), Trwanie życia władców krajów słowiańskich w dobie nowożytnej (dane historyczne), https://www.researchgate.net/publication/356732197_Trwanie_zycia_wladcow_krajow_slowianskich_w_dobie_nowozytnej_dane_historyczne (dostęp: 2.12.21).

Śmigielski W. (2022), Trwanie życia słowiańskich władców w dobie „belle epoque” (dane historyczne), https://www.researchgate.net/publication/359362615_Trwanie_zycia_wladcow_krajow_slowianskich_w_dobie_belle_epoque_dane_historyczne#fullTextFileContent (dostęp: 20.03.22).

Śmigielski W. (2022a), Trwanie życia najważniejszych słowiańskich polityków w dobie dwudziestolecia międzywojennego (dane historyczne), https://www.researchgate.net/publication/359362485_Trwanie_zycia_najwazniejszych_slowianskich_politykow_w_dobie_dwudziestolecia_miedzywojennego_dane_historyczne (dostęp: 20.03.22).

Śmigielski W. (2022b), Trwanie życia najważniejszych słowiańskich polityków w II połowie XX wieku (dane historyczne), https://www.researchgate.net/publication/359364543_Trwanie_zycia_najwazniejszych_slowianskich_politykow_w_II_polowie_XX_wieku_dane_historyczne (dostęp: 20.03.22).

Tazbir J. (red.) (1979), Zarys historii Polski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Topolski J. (1994), Dzieje Poznania, t. 2, cz. I: 1793–1918, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.

Tragiczne zgony polskich władców, http://www.poczet.com/zgony.html (dostęp: 8.07.21).

Urlanis B. (1971), Wars and Population, Beekman Publishers, Moskwa.

Valaoras V.G. (1938), The Expectation of Life in Ancient Greece, „Praktika de l’Académie d’Athènes”, t. 13, Athens.

Valaoras V.G. (1956), Standard Age and Sex Patterns of Mortality, [w:] G.F. Mair (red.), Trends and Differentials in Mortality, Milbank Memorial Fund, New York, s. 133–149.

Vallin J. (1968), La mortalité dans les pays du Tiers Monde. Evaluation et perspectives. „Population”, nr 5, s. 845–868.

Vaupel J.W., Villavicencio F., Bergon-Boucher M.-P. (2021), Demographic Perspectives on the Rise of Longevity, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, vol. 118(9), s. 1–10.

Walter B.S., DeWitte S.N. (2017), Urban and Rural Mortality and Survival in Mediaval England, „Annals of Human Biology”, vol. 44(4), s. 1–11.

Warburton M. (2022), U.S. Senate Unanimously Condemns Putin as War Criminal, Agencja Reuters, https://www.reuters.com/world/us/us-senate-unanimously-condemns-putin-war-criminal-2022-03-15/ (dostęp: 17.03.22).

Wąsik D. (2014), Stosunek wielkich religii do sekcji zwłok, „Forum Teologiczne”, nr 15, s. 149–159.

Wilmoth J.R. (2000), Demography of Longevity: Past, Present, and Future Trends, „Experimental Gerontology”, vol. 35, s. 1111–1129.

Wróblewska W. (2012), Wydłużanie trwania życia a zmiany w stanie zdrowia populacji, „Polityka Społeczna”, nr 2, s. 14–20.

Wróblewska W. (2019), Zmiana liczby zgonów i trwania życia w latach 2016–2018. Przyczynek do analizy zgonów w Polsce, „Studia Demograficzne”, nr 1(175), s. 9–25.

Wykurz L. (2021), Zamordowani polscy władcy – daty, lista, powód i przyczyna śmierci, https://kronikidziejow.pl/porady/zamordowani-polscy-wladcy-daty-lista-powod-i-przyczyna-smierci/ (dostęp: 8.07.21).

Zacharias M.J. (2003), Ku rozpadowi Jugosławii, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, nr XXXVIII, s. 183–226.

Zahran S., Peek L., Brody S.D. (2008), Youth Mortality by Forces of Nature, „Children, Youth and Environments”, vol. 18(1), s. 381–388.

Zatoński W. (2004), Demokracja jest zdrowsza: cud zdrowotny nad Wisłą, Centrum Onkologii – Instytut, Warszawa.

Żołądź-Strzelczyk D. (2010), Wokół ciąży, porodu i połogu w okresie staropolskim, „Nowiny Lekarskie”, nr 2, s. 98–107.

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Jak cytować

Śmigielski, Witold. 2022. Trwanie życia Polaków Na Tle Innych krajów słowiańskich: Od Epoki Prehistorycznej Po współczesność. Poland: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8220-868-9.