Isotta Nogarola – humanistka i virgo pia: Przekłady i interpretacje

Joanna Papiernik

doi:10.18778/8331-944-5

Słowa kluczowe: lsotta Nogarola, renesans włoski, literatura renesansu

Opublikowane: 17 grudnia 2025

Kategorie: Filologie obce, Literaturoznawstwo, Otwarty dostęp

Pliki do pobrania

PDF

Monografia jest poświęcona lsotcie Nogaroli (1418–1466) – jednej z najwybitniejszych intelektualistek włoskiego renesansu. Ukazuje jej twórczość na tle rozwoju humanizmu i odradzającego się zainteresowania klasyczną myślą etyczną. Przedstawia drogę życiową Nogaroli, która, rezygnując z małżeństwa i życia zakonnego, obrała ścieżkę samodzielnych studiów humanistycznych, filozoficznych i teologicznych. Na podstawie materiału epistolograficznego oraz analizy jej głównych dzieł, w tym dialogu O równym i nierównym grzechu Adama i Ewy, autorka publikacji rekonstruuje intelektualny portret humanistki jako jednej z pierwszych kobiet, które odważnie włączyły się w debatę o naturze kobiety i jej miejscu w świecie – w tzw. querelle des femmes.

W pierwszej części książki omówiona jest korespondencja lsotty: tematyka jej listów, ich styl i rola w tworzeniu sieci humanistycznych relacji oraz budowaniu autorytetu uczonej kobiety. W kolejnych rozdziałach zaprezentowano okres dobrowolnego odosobnienia pisarki, a następnie interpretację Dialogu w kontekście jego różnorakich źródeł, między innymi ukazano wielowarstwowość tego tekstu – od teologiczno-filozoficznego traktatu po subtelny głos w renesansowej dyskusji o równości płci. Ostatnia część publikacji poświęcona jest dojrzałym dziełom Nogaroli, w tym Elegii na cześć wsi Cyanum.

Monografia całościowo ujmuje dorobek lsotty Nogaroli – kobiety, która dzięki intelektualnej pasji i duchowej wrażliwości stała się jedną z pierwszych filozofek europejskiego humanizmu.

Ambroży, św., De Paradiso, Patrologia Latina, tom 14, red. J.-P. Migne, Paris 1882.

Ambroży, św., Wykład Ewangelii według św. Łukasza, tłum. W. Szołderski, oprac. A. Bogucki, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1977.

Arystoteles, Analytica Priora et Posteriora, red. W. D. Ross, Oxford: E Typographeo Calendroniano, 1964.

Arystoteles, Analityki wtóre, w: idem, Dzieła wszystkie, tom 1, tłum. K. Leśniak, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1990.

Arystoteles, Etyka Nikomachejska, w: idem, Dzieła wszystkie, tom 5, tłum. D. Gromska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.

Arystoteles, Metafizyka, tłum. K. Leśniak, Warszawa: PWN, 1983.

Arystoteles, Nicomachean Ethics, red. E. Capps, tłum. H. Rackham, London: William Heinemann, New York: Putnam’s Sons, 1926.

Augustyn, św., Ad Orosium contra Priscillianistas et Origenistas liber unus, Patrologia Latina, tom 42, red. J.-P. Migne, Paris 1845.

Augustyn, św., De duabus animabus contra Manichaeos, Patrologia Latina, tom 42, red. J.-P. Migne, Paris 1845.

Augustyn, De Genesi ad Litteram, Patrologia Latina, tom 34, red. J.-P. Migne, Paris 1845.

Augustyn, św., De natura et gratia, Patrologia Latina, tom 4, red. J.-P. Migne, Paris 1865.

Augustyn, św., De vera religione, 113, Patrologia Latina, tom 34, red. J.-P. Migne, Paris 1845.

Augustyn, św., Ennarationes in Psalmos, Patrologia Latina, tom 36, red. J.-P. Migne, Paris 1841.

Augustyn, św., Komentarz słowny do księgi Rodzaju: w: idem, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, tłum. J. Sułowski, oprac. W. Myszor, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1980.

Augustyn, św., O dwóch duszach, w: idem, Pisma przeciw manichejczykom, tłum. J. Sulowski, oprac. W. Myszor, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1990.

Bernard, św., De gratia et libero arbitrio tractatus, Patrologia Latina, tom 182, red. J.-P. Migne, Paris 1859.

Boecjusz, O pocieszeniu, jakie daje filozofia, 3.5, tłum. W. Olszewski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962.

Bracciolini, P., Eulogies. Six Laments for Dead Friends, red. i tłum. J. De Keyser i H. Schadee, Gent: Lysa, 2023.

Cereta, L., Collected Letters of a Renaissance Feminist, tłum., red. D. Robin, Chicago: University of Chicago Press, 1997.

Cereta, L., Laura Cereta en la Querella de las mujeres, tłum. C. Sánchez Pérez, oprac. M. Arriaga, Madrid: Dykinson, 2020.

Cereta, L., Laura Cereta: Quattrocento Humanist, red. A. Rabil, Jr., Binghamton, N.Y.: Medieval and Renaissance Texts and Studies, 1981.

Cereta, L., Laurae Ceretae Brixiensis feminae clarissimae epistolae jam primum è M S in lucem productae à Iacobo Philippo Tomasino, qui eius vitam, & notas addidit, red. G. F. Tomasini, Padova: Franciscus Bolzetta, 1640.

Cyceron, Mowy Marka Tulliusza Cycerona, tłum. E. Rykaczewski, Paryż: Xięgarnia Luxeburgska, 1870.

Cyceron, Pisma Filozoficzne, tłum. E. Rykaczewski, Poznań: Nakładem Biblioteki Kórnickiej, 1879.

Erazm z Rotterdamu, Eximii doctoris Hieronymi Stridonensis vita, w: Omnium Operum Divi Eusebii Hieronymi Stridonensis, red. Erasmus, Basel: Johannes Froben, 1516.

Fedele, C., Clarissimae Feminae Cassandrae Fidelis venetae. Epistolae et orationes, red. G. F. Tomasini, Padova: Franciscus Bolzetta, 1636.

Fedele, C., Letters and Orations, red., tłum. D. Robin, Chicago: University of Chicago Press, 2000.

Fedele, C., Orazioni ed epistole, red., tłum. A. Fedele, Padova: Il Poligrafo Pubblicazione, 2010.

Fonte, M., Das Verdienst der Frauen. Warum Frauen würdiger und vollkommener sind als Männer, red., tłum. D. Hacke, München: Verlag C. H. Beck, 2001.

Fonte, M., El Mérito de las mujeres, tłum. J. Abad, Sevilla: Arcibel, 2013.

Fonte, M., Il Merito delle donne. Ove chiaramente si scuopre quanto siano elle degne e più perfette de gli huomini, Venetia: Domenico Imberti, 1600.

Fonte, M., Le Mérite des femmes, red., tłum. F. Verrier, Paris: Éditions Rue d’Ulm, 2002.

Fonte, M., The Worth of Women: Wherein is Clearly Revealed Their Nobility and Their Superiority to Men, tłum. V. Cox, Chicago: University of Chicago Press, 1997.

Gajus Salustiusz Krispus, Sprzysiężenie Katyliny, tłum. K. Kumaniecki, Wrocław: Ossolineum, 2006.

Gracjan, Decretum, red. T. Reuter, G. Silagi, München: Monumenta Germaniae Historica, 1990: https://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_0_408 (dostęp: 16.09.2025).

Grzegorz Wielki, św., Księga reguły pasterskiej, tłum. J. Czuj, Poznań: Księgarnia Akademicka. Spółdzielnia z odp. udz., 1948.

Grzegorz Wielki, św., Moralia, Patrologia Latina, tom 75, red. J.-P. Migne, Paris 1844.

Grzegorz Wielki, św., Moralia. Komentarz do Księgi Hioba, tom 1, tłum. T. Fabiszak et al., Kraków: Wydawnictwo Benedyktynów, 2006.

Grzegorz Wielki, św., Moralia, tłum. S. Naskręt et al., tom 3, Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2007.

Grzegorz Wielki, św., Regulae pastoralis, Patrologia Latina, tom 77, red. J.-P. Migne, Paris 1896.

Guarino Veronese, Epistolario di Guarino Veronese, red. R. Sabbadini, tomy 1–3, Venezia: A Spese della Società, 1915–1919.

Hugon ze Strasburga, Compendium theologiae veritatis, w: M. Burger, Hugo Ripelin von Strassburg (Ps.-Albert) in Brugge, Stadsbibliotheek, Hs. 372, „Bulletin de Philosophie Médiévale”, 45 (2003), s. 87–104.

Julius Firmicus Maternus, De Errore Profanarum Religionum, Patrologia Latina, tom 12, red. J.-P. Migne, Paris 1845.

Krystyna de Pizan, Księga o mieście Pań, tłum. A. Loba, wstęp J. Srzelczyk, Poznań: WN UAM, 2022.

Księga o przyczynach, tłum. Z. Brzostowska, M. Gogacz, Warszawa 1970: edycja internetowa wydania pierwszego: https://katedra.uksw.edu.pl/gogacz/ksiazki/ksiega_o_przyczynach.pdf (dostęp: 16.09.2025).

Lombard, P., Cztery księgi Sentencji, tłum. bp J. Wojtkowski, tom 1, Olsztyn: Gutgraf, 2013.

Lukan, M. A., De bello civili sive Pharsalia, The Latin Library: https://www.thelatinlibrary.com/lucan.html (dostęp: 16.09.2025).

Lukan, M. A., Wojna domowa, tłum. i oprac. M. Brożek, Kraków: Secesja, 1994.

Morata, O., Briefe, tłum. R. Kößling und G. Weiss-Stählin, Leipzig: Reclam, 1991.

Morata, O., Opera omnia cum eruditorum testimonijs, Basilea: Pietro Perna, 1558.

Morata, O., The Complete Writings of an Italian Heretic, red., tłum. H. N. Parker, Chicago: The University of Chicago Press, 2003.

Nogarola, F., Isotae Nogarolae veronensis, dialogus, quo, utrum Adam vel Eva magis peccaverit, quaestio satis nota, sed non adeo explicata, continetur, Aldus: Venezia, 1563.

Nogarola, I., Chi abbia maggiormente peccato Adamo od Eva, tłum. E. Franco Venini, Venezia: Vicentini e Franchi, 1851.

Nogarola, I., Complete writings. Letterbook, Dialogue on Adam and Eve, Orations, red., tłum. M. L. King, D. Robin, Chicago, London: The University of Chicago Press, 2004.

Nogarola, I., Dialogo d’Isotta Nogarola veronesa en el que se trata la cuestion ya conocida pero no definida, de si pecó más Adam o Eva, tłum. J. Aguilar González, w: M. A. Flórez, Isotta Nogarola: ¿Quién pecó más, Adán o Eva?, Sevilla: ArCiBel, 2013.

Nogarola, I., Eine gewisse neue Theologie. Der Dialog der Isotta Nogarola „Über die gleiche oder ungleiche Sünde Evas und Adams” von 1451, tłum. K. Fietze, w: Kennt der Geist kein Geschlecht?, red. E. Gössmann, München: Iudicium, 1994 (Archiv für philosophieund theologiegeschichtliche Frauenforschung, tom 6), s. 76–107.

Nogarola, I., Isotae Nogarolae Veronensis opera quae supersunt omnia; accedunt Angelae et Zeneverae Nogarolae epistolae et carmina, collegit A. Comes Apponyi, red. E. Abel, 2 tomy, Vienna: apud Gerold et socios; Budapest apud Fridericum Kilian, 1886.

Nogarola, I., Isotta Nogarola’s Defense of Eve. A Latin Text of the ‘De Pari aut Impari Evae atque Adae Peccato’ with Running Vocabulary and Commentary, red. F. P. Boyle, S. A. Chapman, D. Goud, Th. G. Hendrickson, S. Karmali, K. Leininger, J. A. Stern, A. Wilson-Bivera, Pixelia Piublishing: Open Access Educational Texts, 2022.

Nogarola, I., L’Opera: le Epistole, il Dialogo, le Orazioni, tłum. A. Pacifico, Verona: Valedonga, 2011.

Owidiusz, Metamorfozy, The Latin Library: https://www.thelatinlibrary.com/ovid.html (dostęp: 16.09.2025).

Petrarka, Francissi (sic) Petrarchae carmen in laudem Hieronymi. Hieronymus de monacho captivo. Idem de Paulo primo eremita. Hilarius de Maria Magdalena/ Basilius Magnus de vita solitaria, Fano: Girolamo Soncino, 1504.

Piotr z Poitiers, Sententiae Petri Pictaviensis, tom 2, red. P. S. Moore, J. N. Garvin, M. Dulong, Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1950.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Poznań–Warszawa: Wydawnictwo Pallottinum, 2000, online: https://biblia.pl/ (dostęp: 15.09.2025).

Poliziano, A., Miscellanies, red. i tłum. A. R. Dyck, A. Cottrell, tomy 1–2, Cambridge: Harvard University Press, 2020.

Pseudo-Dionizy Areopagita, Imiona boskie, w: Corpus Dionysiacum, tłum. M. Dzielska, tom 1, Warszawa: Fundacja Augusta hrabiego Cieszkowskiego, 2021.

Seneka, Dialogi, tłum. L. Joachimowicz, Warszawa: Pax, 1989.

Tomasz z Akwinu, św., Kwestie dyskutowane o prawdzie, tłum. A. Aduszkiewicz et al., tom 2, Kęty: Wydawnictwo Antyk, 1998.

Tomasz z Akwinu, św., O mocy Boga, tom 3, red. M. Olszewski, J. Pyda, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2010.

Tomasz z Akwinu, św., Quaestiones disputatae de malo, tom 23, Leonina, Roma–Paris, 1982.

Tomasz z Akwinu, św., Quaestiones disputatae de potentia, Taurini 1956, Corpus Thomisticum: https://www.corpusthomisticum.org/qdp5.html (dostęp: 15.09.2025).

Tomasz z Akwinu, św., Quaestiones disputatae de veritate, tom 22, Leonina, Tommaso, Roma, 1970–1976.

Tomasz z Akwinu, św., Scriptum super Sententiis, Parma, 1856, Corpus Thomisticum: https://www.corpusthomisticum.org/snp0000.html (dostęp: 16.09.2025).

Tomasz z Akwinu, św., Summa teologii I, q. 1–26, w: idem, Dzieła wszystkie Tomasza z Akwinu, tom 15, Toruń–Warszawa–Poznań: Fundacja Pro Futuro Theologiae, Instytut Tomistyczny, Wydawnictwo W drodze, 2023.

Tomasz z Akwinu, św., Summa Theologiae, tomy 4–12, Leonina, Rzym 1882–1906.

Valla, L., In quatrum librum Elegantiarum praefatio, w: Prosatori latini del quattrocento, red. E. Garin, Milano, Napoli: Riccardo Ricciardi editore, 1952, s. 612–622.

Vergerio, P., Pierpaolo Vergerio and Saint Jerome. An Edition and Translation of ‘Sermones pro sancto Hieronymo’, red. J. M. McManamon, Tempe: Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies, 1999.

Wergiliusz, Eneida, The Latin Library: https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen1.shtml (dostęp: 15.09.2025).

Abel, E., De Isotae Nogarolae vita, w: Isotta Nogarola, Isotae Nogarolae Veronensis opera quae supersunt omnia; accedunt Angelae et Zeneverae Nogarolae epistolae et carmina, collegit A. Comes Apponyi, red. E. Abel, tom 1, Vienna: apud Gerold et socios; Budapest apud Fridericum Kilian, 1886, s. I–CLV.

Allen, P., The Concept of Woman, tom 2: The Early Humanist Reformation, 1200–1500, Grand Rapids, Mich.: Eerdmans, 2002.

Arriaga Flórez, M., Cerrato, D., Rosal Nadales, M., Poetas italianas de los siglos XIII y XIV en la Querella de las mujeres, Sevilla: Arcibel Editores, 2012.

Benckhuysen, A. W., The Gospel According to Eve: A History of Womens Interpretation, Lisle: InterVarsity Press, 2019.

Benson, P., Invention of the Renaissance Woman: The Challenge of Female Independence in the Literature and Thought of Italy and England, University Park, Pennsylvania: Penn State Press, 1992.

Beyond their Sex. Learned Women of the Eurepean Past, red. P. H. Labalme, New York: New York University Press, 1980.

Bigi, E., „Barbaro, Ermolao”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 6, 1964: https://www.treccani.it/enciclopedia/ermolao-barbaro_res-298e0366-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico) (dostęp: 15.09.2025).

Blamires, A., The Case for Women in Medieval Culture, Oxford: Oxford University Press, 1998.

Borelli, M., Buffon, V. A., Jakubecki, N. G., „The Fruit of Knowledge: To Bite or Not to Bite? Isotta Nogarola on Eve’s Sin and its Scholastic Sources”, w: Women’s Perspectives on Ancient and Medieval Philosophy, red. I. Chouinard, Z. McConaughey, A. Madeiros Ramos, R. Noël, Cham: Springer, 2021, s. 321–341.

Boršić, L., Skuhala Karasman, I., Isotta Nogarola – The Beginning of Gender Equality in Europe, „The Monist”, 98 (2015), nr 1, s. 43–52.

Bostock, D., Aristotle Ethics, Oxford: Oxford University Press, 2000.

Bravo Vivar, F., Teoría aritotélica de la responsabilidad, „Estudios de Filosofia”, 34 (2006), s. 109–132.

Brown, H., „Women Translators in Early Modern Europe”, w: Routledge Handbook of Translation, Feminism and Gender, red. L. von Flotow, H. Kamal, London: Routledge, 2020, s. 117–126.

Carpanè, L., „Nogarola, Isotta”, w: Dizionario biografico degli italiani, tom 79, 2013: https://www.treccani.it/enciclopedia/isotta-nogarola_(Dizionario-Biografico) (dostęp 15.09.2025).

Cerrato, D., Agli inizi della querelle des femmes in Italia. Scrittrici e percorsi interpretativi, Madrid: Dykinson, 2022.

Chiecchi, G., La parola del dolore. Primi studi sulla letteratura consolatoria tra Medioevo e Umanesimo, Roma, Padova: Editrice Antenore, 2005.

Cortese, D., „Francesco della Rovere e le ‘orationes’ sull’immacolata del vescovo di Padova Fantino Dandolo (1448)”, w: Regnum hominis et regnum Dei. Acta quarti Congressus, Paduae 24-29 Sept. 1976, red.

Bérubé, 2. Sectio specialis: La tradizione scotistica veneto-padovana, Studia Scholastico-Scotistica 7, Roma, 1978, s. 61–68.

Cox, V., Lyric Poetry by Women of the Italian Renaissance, Baltimore: John Hopkins University Press, 2013, s. 360–364.

Cox, V., Women wiriting in Italy: 1400–1650, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2008.

Die europäische Querelle des Femmes: Geschlechterdebatten seit dem 15. Jahrhundert, red. G. Bock, M. Zimmermann, Stuttgart, Weimar: Metzler, 1997.

Donioni, P. L., „Voluntarietà di vizio e virtù (Aristotle Eth. Nic. III 1–7)”, w: Etica politica retorica: studi su Aristotele e la sua presenza nell’età moderna, red. E. Berti, L. Napolitano Valditara, L’Aquila: Japadre, 1989, s. 3–21.

Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France and England, red. Robins, A. R. Larsen, C. Levin, Santa Barbara: Bloomsbury, 2007.

Esposito Frank, M., Le insidie dell’allegoria: Ermolao Barbaro il Vecchio e la lezione degli antichi, Venezia: Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 1999.

Filiuolo, B. „Pontano, Giovvani”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 84, 2015: https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-pontano_(Dizionario-Biografico)/ (dostęp: 15.09.2025).

Gaeta, F., „Barbo, Niccolò”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 6, 1964: https://www.treccani.it/enciclopedia/niccolobarbo_(Dizionario-Biografica)/?search=BARBO%2C%20Niccol%C3%B2%2F (dostęp: 15.09.2025).

Gasparini de Sandre, G., „Isotta Nogarola umanista, monaca, devota e pellegrina al Giubileo (1450)”, w: I percorsi della fede e l’esperienza della carità nel Veneto meridionale, red. A. Rigon, Padova: Il Poligrafo, 2002, s. 133–154.

Gender in Debate From the Early Middle Ages to the Renaissance, red. T. Fenster, C. Lees, New York: Palgrave, 2002.

Gibson, J., Education for Silence: Renaissance Women and the Language Arts, „Hypatia”, 4 (1989), s. 9–27.

Gothein, P., L’amicizia tra Lodovico Foscarini e l’umanista Isotta Nogarola, „La Rinascita”, VI (1943), s. 394–413.

Gowland, A., Consolations for Melancholy in Renaissance Humanism, „Societate şi Politică”, 6, 11(2012), s. 10–38.

Grabmann, M., Die Geschichte der scholastischen Methode, 2 tomy, Freiburg im Breisgau: Herder, 1909–1911.

Gullino, G., „Foscari, Jacopo”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 49, 1997: https://www.treccani.it/enciclopedia/jacopo-foscari_(Dizionario-Biografico) (dostęp: 15.09.2025).

Hankins, J., Lorenzo de’Medici as a Patron of Philosophy, „Rinascimento”, 34 (1994), s. 15–53.

Heinzmann, R., Filozofia średniowieczna, tłum. P. Domański, Kęty: Wydawnictwo Antyk, 1999.

Jardine, L., Isotta Nogarola: Women humanists. Education for what?, „History of Education”, 12 (1983), s. 231–244.

Kelly, J. N. D., Hieronim: życie, pisma, spory, tłum. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2003.

King,. M., „Isotta Nogarola (1418–1466)”, w: Italian women writers. A Bio-bibliographical sourcebook, red. R. Russel, Westport, London: Greenwood Press, 1994, s. 313–323.

King, M., The Death of the Child Valerio Marcello, Chicago, London: The University of Chicago Press, 1994.

King, M., Venetian Humanism in an Age of Patrician Dominance, Princeton: Princeton University Press, 1986.

King, M. L., Women of the Renaissance, Chicago, London: The University of Chicago Press, 1991.

Kristeller, P. O., Iter Italicum, accedunt alia itinera: A Finding List of Uncatalogued or Incompletely Catalogued Humanistic Manuscripts of the Renaissance in Italian and Other Libraries, 7 tomów; London: Warburg Institute; Leiden: E. J. Brill, 1967–1997.

Kristeller, P. O., Renaissance Thought and Its Sources, red. M. Mooney, New York: Columbia Univeristy Press, 1979.

Krueger, R., „Towards Feminism: Christine De Pizan, Female Advocacy, and Women’s Textual Communities in the Late Middle Ages and Beyond”, w: The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe, red. J. Bennett, R. Karras, Oxford: Oxford University Press, 2013.

Lloyd, G., The Man of Reason: “Male” and “Female” in Western Philosophy, University of Minnesota Press: Minneapolis, 1994.

Malpezzi Price, P., Ristaino, Ch., Lucrezia Marinella and the “querelle Des Femmes” in Seventeenth-century Italy, Madison, Teaneck, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 2008.

Marchesi, G. B., Le polemiche sul sesso femminile ne’ sec. XVI e XVII, „Giornale Storico della Letteratura Italiana”, 25 (1895), s. 362–369.

McCallum-Barry, C., „Learned Women of the Renaissance and Early Modern Period in Italy and England: The Relevance of their Scholarship”, w: Women Classical Scholars: Unsealing the Fountain from the Renaissance to Jacqueline de Romilly, red. R. Wyles, E. Hall, Oxford: Oxford University Press, 2016, s. 29–47.

McClure, G. W., Sorrow and Consolation in Italian Humanism, Princeton: Princeton University Press, 1991.

McManamon, J. M., Funeral Oratory and the Cultural Ideals of Italian Humanism, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1989.

Meyer, S. S., Aristotle on Moral Responsibility. Character and Cause, Oxford: Oxford University Press, 2011.

Meyer, S. S., „Moral Responsibility: Aristotle and After”, w: Companions to Ancient Thought, red. S. Everson, tom 4: Ethics, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 221–240.

Moral Psychology and Human Action in Aristotle, red. M. Pakaluk, G. Pearson, Oxford: Oxford University Press, 2011.

Moro, G., „Foscarini Ludovico”, w: Dizionario Biografi degli Italiani, tom 49, 1997: https://www.treccani.it/enciclopedia/ludovico-foscarini_(Dizionario-Biografico)/?search=FOSCARINI%2C%20Ludovico%2F (dostęp: 15.09.2025).

Pagels, E., Adam, Eve, and the Serpent, Vintage Books: New York, 1989.

Palma, M., „Cendrata, Ludovico”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 23, 1979: https://www.treccani.it/enciclopedia/ludovico-cendrata_(Dizionario-Biografico)/ (dostęp: 15.09.2025).

Papiernik, J., Philosophies of the Afterlife in the Early Italian Renaissance. Fifteenth-Century Sources on the Immortality of the Soul, London, New York, Dublin: Bloomsbury Publishing, 2024.

Parker, H., „Angela Nogarola (ca. 1400) and Isotta Nogarola (1418–1466): Thieves of Language”, w: Women Writing Latin: From Antiquity to Early Modern Europe, red. L. Churchill, Ph. Brown, J. E. Jeffrey, tom 3, New York: Routledge, 2002, s. 265–280.

Parker, H., „Latin and Greek Poetry by Five Renaissance Italian”, w: Sex and Gender in Medieval Latin Texts, The Latin Tradition, red. B. K. Gold, P. A. Miller, Ch. Platter, Albany: State University of New York Press, 1997, s. 260–266.

Parker, H., „Renaissance Latin Elegy”, w: A Companion to Roman Love Elegy, red. B. K Gold, Hoboken: Blackwell Publishing, 2012, s. 476–490.

Parker, J., How to be a Classical Scholar – and a Woman – in the Fifteenth Century, „Antigone Journal” 2021, https://antigonejournal.com/2021/03/isotta-nogarola (dostęp: 15.09.2025).

Passarelli, M. A., „Guarini, Girolamo”, w: Dizionario Biografico degli Italiani, tom 60, 2003: https://www.treccani.it/enciclopedia/girolamo-guarini_(Dizionario-Biografico)/?search=GUARINI%2C%20Girolamo%2F (dostęp: 15.09.2025).

Pawlikowski, T., „Scholastyczna metoda”, w: Powszechna Encyklopedia Filozofii, red. A. Maryniarczyk, tom 8, Lublin: Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Tomasza z Akwinu, 2007, s. 966–968.

Perpolli, C., L’ ‘Actio Panthea’ e l’Umanesimo veronese, „Atti e Memorie dell’Accademia di Agricultura, Scienze, Lettere ed Arti di Verona”, 4/16, 1915, s. 4–162.

Pieper, J., Scholastyka. Postacie i zagadnienia filozofii średniowiecznej, tłum. T. Brzostowski, Warszawa: PAX, 1963.

Raffoul, F., Origins of Responsibility, Bloomington, Indiana: University of Indiana Press, 2010.

Ray, M. K., Writing Gender in Women’s Letter Collections of the Italian Renaissance, Toronto, Buffalo, London: University of Toronto Press, 2009.

Rice, E. F., Saint Jerome in the Renaissance, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1985.

Ross, S. G., The Birth of Feminism. Woman as Intellect in Renaissance Italy and England, Cambridge, MS., London: Harvard University Press, 2009.

Sabbadini, R., „Guarino Veronese”, w: Enciclopedia italiana, tom 18, 1933: https://www.treccani.it/enciclopedia/guarino-veronese_(Enciclopedia-Italiana)/ (dostęp: 15. 09. 2025).

Sabbadini, R., La scuola e gli studi di Guarino Veronese, Catania: Tip. Francesco Galati, 1896.

Santarelli, D., „Navagero, Bernardo”, w: Dizionario biografico degli italiani, tom 78, 2013: https://www.treccani.it/enciclopedia/bernardo-navagero_%28Dizionario-Biografico%29/ (dostęp: 15.09.2025).

Segarizzi, A., Niccolò Barbo, patrizio veneziano del secolo XV e le accuse contro Isotta Nogarola, „Giornale storico della letteratura italiana”, 43 (1904), s. 39–54.

Selmi, E., „Ancora su Isotta Nogarola, fra eloquenza e sapienza”, w: Donne, filosofia della natura e scienza, red. D. Giovannozzi, E. M. De Tommaso, Roma: ILIESI-CNR, 2024, Iliesi digitale 01, s. 29–68: https://www.iliesi.cnr.it/pubblicazioni/RICERCHE01-Giovannozzi_DeTommaso.pdf#page=31 (dostęp: 15.09.2025).

Seńko, W., Jak rozumieć filozofię średniowieczną?, Warszawa: Wydaw. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 1993.

Shemek, D., Of Women, Knights, Arms, and Love: The Querelle des Femmes in Ariosto’s Poem, „Modern Language Notes”, 104, 1 (1989), 68–97.

Simon, K., A Renaissance Tapestry: The Gonzaga of Mantua, New York: Harper and Row, 1988.

Smarr, J. L., Joining the Conversation. Dialogues by Renaissance Women, Ann Arbor, Michigan: The University of Michigan Press, 2005.

Stevenson, J., Women Latin Poets. Language, Gender, and Authority, from Antiquity to the Eighteenth Century, Oxford: Oxford University Press, 2005.

Strong Voices, Weak History. Early Women Writers and Canons in England, France and Italy, red. P. J. Benson, V. Kirkham, Ann Arbor, Michigan: The University of Michigan Press, 2005.

Tadel, A., Isotta Nogarola: Elegija v slavo cianskega podeželja, „Keria Studia Latina et Graeca”, 24(1), s. 195–202.

Three Medieval Views of Women, red. i tłum. G. Fiero, W. Pfeffer, M. Allain, New Haven, London: Yale University Press, 1989.

Tiraboschi, G., Storia della letteratura italiana, Firenze: presso Molini Landi, tom 6, cz. 1, 1807.

Trible, P., God and the Rhetoric of Sexuality, Fortress Press: Philadelphia, 1978.

Trinkaus, Ch., In Our Image and Likeness: Humanity and Divinity in Italian Humanist Thought, Notre Dame: University of Notre Dame, 1995.

Vardalà, M., Isotta Nogarola: the image of a woman-philosopher. A literary approach to the author’s work: correspondence, ‘De pari aut impari Evae atque Adae peccato’, elegy and orations, Aristotle University of Thessaloniki, Faculty of Philosophy, School of Italian Language and Literature, Saloniki 2025: https://ikee.lib.auth.gr/record/364525/files/GRI-2025-49367.pdf (dostęp: 15.09.2025).

Women and Translation in the Italian Tradition, red. H. Sanson, Paris: Classiques Garnier, 2022.

Women in Christianity in the Medieval Age 1000–1550, red. L. Kalas, R. Magnani, New York: Routledge, 2025.

Women in Italian Renaissance Culture and Society, red. L. Panizza, London– New York: Routledge, 2000.

Women Translating in Renaissance Europe, red. A. Rizzi, w: Trust and Proof. Translators in Renaissance Print Culture, red. A. Rizzi, Leiden: Brill, 2017, s. 183–250.

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Jak cytować

Papiernik, Joanna. 2025. Isotta Nogarola – Humanistka I Virgo Pia: Przekłady I Interpretacje. T. VIII. Research on Science & Natural Philosophy. Poland: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8331-944-5.