Reportaże i eseje z getta łódzkiego

Oskar Singer; Ewa Wiatr; Krystyna Radziszewska; Sascha Feuchert

doi:10.18778/8331-981-0

Reportaże i eseje z getta łódzkiego

Przejdź do księgarni

Ewa Wiatr (red.)

Uniwersytet Łódzki , Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, Centrum Badań Żydowskich im. Filipa Friedmana

https://orcid.org/0000-0003-2675-0726

Krystyna Radziszewska (red.)

Uniwersytet Łódzki , Wydział Filologiczny, Zakład Niemcoznawstwa

Sascha Feuchert (red.)

Justus-Liebig-Universität Gießen , Institut für Germanistik, Arbeitsstelle Holocaustliteratur

Seria: Judaica Łódzkie

E-book fragment

ISBN-13 (15) 978-83-8331-981-0

Książka

ISBN-13 (15) 978-83-8331-980-3

DOI: https://doi.org/10.18778/8331-981-0

Słowa kluczowe: druga wojna światowa, zagłada Żydów, getto łódzkie, deportacje, literatura Zagłady

Opublikowane: 20 kwietnia 2026

Kategorie: Historia, Judaica

Pliki do pobrania

E-book fragment

Przed wybuchem II wojny światowej Oskar Singer był uznanym dziennikarzem i pisarzem tworzącym w j. niemieckim. Mieszkał z rodziną w Pradze i stamtąd został jesienią 1941 r. deportowany do getta w okupowanej Łodzi razem z 20 tysiącami Żydów z Rzeszy i Protektoratu. W odróżnieniu do większości z nich, najczęściej osób starszych i schorowanych, Singer szybko znalazł pracę w działającym w ramach administracji żydowskiej getta Wydziale Archiwum. Zadaniem tej agendy było gromadzenie i zabezpieczanie dokumentacji getta. Podjęto się również działań wykraczających poza standardowe zadania archiwalne, czyli opisy gettowej rzeczywistości. Najważniejszym projektem stały się przygotowywane regularnie Biuletyny Kroniki Codziennej, na wzór przedwojennych biuletynów prasowych. Pojedyncze numery złożyły się na wyjątkowe dzieło – Kronikę getta łódzkiego. Zatrudnienie w Archiwum dziennikarze i pisarze zaczęli pisać reportaże i eseje – częściowo najprawdopodobniej z zamiarem włączenia ich w korpus kroniki, częściowo na inne potrzeby.

Oskar Singer stał się jednym z najaktywniejszych „kronikarzy” getta. Od chwili powołania go na stanowisko kierownika Archiwum miał też wpływ na kształt Kroniki. To z jego inicjatywy pod koniec 1943 r. podjęto się kolejnej ważnej inicjatywy, jaką było opracowanie encyklopedii getta. Oprócz tego Singer pisał niezwykle cenne reportaże, obrazujące życie w getcie z perspektywy obserwatora. Jeden z cykli poświęcił zderzeniu wschodnich i zachodnich Żydów, pokazując, z jak problemami musieli się zmierzyć deportowani tu Żydzi Zachodnioeuropejscy. Do kanonu literatury Zagłady mogą przejść jego reportaże o deportacjach do obozu śmierci w Chełmnie nad Nerem, przede wszystkim niezwykle wstrząsający tekst o „szperze” – wysiedleniu dzieci i starszych we wrześniu 1942 r.

Publikację sfinansowano ze środków Funduszu na rzecz Nauki Polskiej w ramach nagrody Copernicus 2022 dla Krystyny Radziszewskiej.

Archiwum Arbeitsstelle Holocaustliteratur, Uniwersytet Justusa Liebiga w Gießen, Sammlung Erwin Singer.

Archiwum Ghetto Fighters’ House (AGFH).

Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół dokumentów z getta zatytułowany „Przełożony Starszeństwa Żydów” (APŁ, PSŻ).

Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie (AYV).

Archiwum YIVO w Nowym Jorku (AYIVO).

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (AŻIH).

Die Chronik des Gettos Lodz / Litzmannstadt, Hg. S. Feuchert, E. Leibfried, J. Riecke, t. 1–5, Göttingen 2007.

Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, A. Sitarek, J. Walicki, M. Polit, Łódź 2014.

Enzyklopädie des Gettos Lodz / Litzmannstadt, Hg. D. Bopp, S. Feuchert, A. Löw, J. Riecke, M. Roth, E. Turvold, Göttingen 2020.

Hauser I., Dziennik z getta łódzkiego. Das Tagebuch aus dem Lodzer Getto, przeł. K. Radziszewska, red. E. Wiatr, K. Radziszewska, Łódź 2019.

Heilig B., Pierwsze siedem miesięcy w getcie Litzmannstadtu. Przelotne wrażenia i obrazy, przeł. K. Radziszewska, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2018, s. 103–124.

Kronika getta łódzkiego / Litzmannstadt Getto 1941–1944, oprac. i red. J. Baranowski, M. Trębacz, A. Sitarek, J. Walicki, E. Wiatr, t. 1: 1941, t. 2: 1942, t. 3: 1943, t. 4: 1944, t. 5: Suplementy, Łódź 2009.

Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2018.

Rosenfeld O., Wozu noch Welt. Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, Hg. von Hanno Loewy, Frankfurt am Main 1994.

[Rumkowski Ch.M.], „Słuchają słów Prezesa…”. Księga przemówień Chaima Mordechaja Rumkowskiego, red. i opr. naukowe A. Sitarek, M. Trębacz, Łódź 2011.

Singer O., „Przemierzając szybkim krokiem getto”. Reportaże i eseje z getta łódzkiego, tłum. K. Radziszewska, red. J. Baranowski, K. Radziszewska, K. Woźniak, Łódź 2002.

Zelkowicz J., Notatki z getta łódzkiego 1941–1944, przeł. M. Polit, red. M. Trębacz, K. Radziszewska, M. Polit, E. Wiatr, Łódź 2016.

Biographisches Handbuch der deutschsprachigen Emigration, Hg. W. Röder, H.A. Strauss, München 1983.

Bondy R., Chronik der sich schließenden Tore. „Jüdisches Nachrichtenblatt – Židovské Listy” (1939–1945), [w:] Theresienstädter Studien und Dokumente 2000, red. M. Kárný, R. Kemper, współpr. M. Niklas, Praga 2000, s. 86–106.

Černý B., Die Emigration der Juden aus den Böhmischen Ländern 1938–1941, „Theresienstädter Studien und Dokumente” 1997.

Dokumenty i materiały do dziejów okupacji niemieckiej w Polsce, t. 2: Akcje i wysiedlenia, cz. 1, oprac. J. Kermisz, Warszawa–Łódź–Kraków 1946.

Enzyklopädie des Holocaust. Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden, Hg. I. Gutmann, E. Jäckel, P. Logerich, J.H. Schoeps, München 1998.

Feder R., Zidovske tragedie. Dejstvi posledni, Praha 1947.

Fijałek J., Indulski J., Opieka zdrowotna w Łodzi do r. 1945. Studium organizacyjno-historyczne, Łódź 1990.

Ginz P., Prager Tagebuch 1941–1942, Hg. von Ch. Pressburger, Berlin 2006.

Gruner W., Die Judenverfolgung im Protektorat Böhmen und Mähren: lokale Initiativen, zentrale Entscheidungen, jüdische Antworten 1939–1945, Göttingen 2016.

Jarnecki M., Elita polityczna Pierwszej Republiki Czechosłowackiej 1918–1938, „Scripta Historica” 2018, nr 24.

Die Jüdische Kultusgemeinde Prag berichtet am 21. August 1939 über die katastrophale Lage der Juden und Eichmanns Herrschaft im Protektorat, https://www.herder-institut.de/digitale-angebote/dokumente-und-materialien/themenmodule/quelle/2037/details.html (dostęp: 10.10.2025).

Kafka F., Okrutne lata, tłum. H. Gruszczyńska-Dębska, Łódź 1966.

Leksykon getta łódzkiego, red. A. Sitarek, E. Wiatr, Łódź 2025.

Maaß I., Repertoire der deutschsprachigen Exilbühnen 1933–1945, Hamburg 2000.

Mehringer H., Röder W., Gegner, Widerstand, Emigration, [w:] Das Dritte Reich im Überblick. Chronik – Ereignisse – Zusammenhänge, Hg. M. Broszat, N. Frei, München 1989, s. 108–123.

Milotova J., Der Okkupationsapparat und die Vorbereitung der Transporte nach Lodz, „Theresienstädter Studien und Dokumente” 1998.

Milotova J., Zentralstelle für Jüdische Auswanderung in Prag. Genesis und Tätigkeit bis zum Anfang des Jahres 1940, „Theresienstädter Studien und Dokumente” 1997, s. 17.

Moser J., Nisko. Die ersten Judendeportationen, Hg. J.W. Moser, J.R. Moser, Wien 2012.

Radziszewska K., Od prześladowania do Zagłady. Los Żydów wiedeńskich w łódzkim getcie, [w:] I. Hauser, Dziennik z getta łódzkiego / Das Tagebuch aus dem Lodzer Getto, red. E. Wiatr, K. Radziszewska, Łódź 2019, s. 9–24.

[rec. Herren der Welt Singera, 1935] F.B., Singers „Herren der Welt“, „Die Kritik“ 1935 nr 10, s. 14.

[rec. Herren der Welt Singera, 1935] Kunst, „Prager Tagblatt” 1935, nr z 10 V, s. 5.

Rosenfeld O., Oskar Singers „Herren der Welt“, „Neue Welt“ 1935, nr z 15 XI, s. 7.

Schneider H., Ein unbekanntes Stück. „Herren der Welt“ von Oskar Singer, „Zeitschrift für Germanistik. Neue Folge” 1991, z. 2, s. 410–417.

Singer O., Brief an eine elegante Frau, „Jüdisches Nachrichtenblatt. Židovské Listy” 1940, nr z 19 I, s. 2.

Singer O., Chanukkah, „Jüdisches Nachrichtenblatt” 1940, nr z 20 XII, s. 3.

Singer O., Ein Jahr der Neuordnung und Wanderung. Juli 1939–Juli 1940, „Jüdisches Nachrichtenblatt” 1940, nr z 26 VII, s. 3.

Singer O., Herren der Welt. Zeitstück in drei Akten, Praha 1935.

Singer O., Herren der Welt. Zeitstück in drei Akten, Neu hg. und mit einem Vorwort versehen v. S. Feuchert, Hamburg 2001.

Singer O., Historische Chancen einst und jetzt, „Jüdisches Nachrichtenblatt“ 1939, nr z 22 XII, s. 1.

Singer O., Theodor Herzl. Zur achtzigsten Wiederkehr seines Geburtstages (Mai 1860), „Jüdisches Nachrichtenblatt“ 1940, nr z 26 IV, s. 3.

Singer O., Verantwortung, „Jüdisches Nachrichtenblatt”1940, nr z 12 IV, s. 1.

Sternfeld, W., Auf der Suche nach einem Tagebuch, „Aufbau” 1946, nr z 26 IV, s. 33.

Tschuppik W., Die Toten steigen aus den Gräbern. Meine Haft in Deutschland, Praha 1935.

Wächter H.-Ch., Theater im Exil. Sozialgeschichte des deutschen Exiltheaters 1933–1945, München 1973.

Weissová H., Dziennik Helgi. Świadectwo dziewczynki o życiu w obozach koncentracyjnych, przeł. A. Kaczorowski, Kraków 2013.

Wiatr E., Pierwszy dziennik Bronusia. Szpera w doświadczeniu dziecka, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2025, nr 21, s. 226–246, https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/view/1124/1114 (dostęp: 12.02.2026).

Zonabend N., For the Record. How the Lodz Ghetto Documents Were Rescued, [w:] M. Web, The Documents of the Lodz Ghetto. An Inventory of the Nachman Zonabend Collection, New York 1988, s. 7–9.

https://leksykongetta.pl/

http://mak.wimbp.lodz.pl/index.php/bazy-bibliograficzne/ulice-lodzi.html

https://www.fruehe-texte-holocaustliteratur.de/wiki/Fr%C3%BChe_Texte_der_Holocaust-_und_Lagerliteratur_1933_bis_1949

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Jak cytować

Singer, Oskar. 2026. Reportaże I Eseje Z Getta łódzkiego. Zredagowane przez Ewa Wiatr, Krystyna Radziszewska, i Sascha Feuchert. Judaica Łódzkie. Poland: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8331-981-0.