„Dać przyczynek do historii kultury getta”: Teksty z getta łódzkiego

Aleksandra Bak-Zawalski; Krystyna Radziszewska; Oskar Rosenfeld

doi:10.18778/8445-024-6

Słowa kluczowe: Oskar Rosenfeld, getto łódzkie, kultura getta, Wydział Archiwum, kronika getta, piśmiennictwo świadectwa

Opublikowane: 26 czerwca 2026

Kategorie: Historia, Judaica

Pliki do pobrania

E-book fragment

Publikacja prezentuje wybór tekstów Oskara Rosenfelda, wiedeńskiego pisarza, dziennikarza i działacza syjonistycznego, deportowanego jesienią 1941 roku do getta łódzkiego. Zatrudniony w Wydziale Archiwum, Rosenfeld należał do najważniejszych niemieckojęzycznych kronikarzy kultury łódzkiego getta. Współtworzył jego codzienną kronikę, opracowywał hasła do encyklopedii getta oraz podejmował próby literackiego opisu rzeczywistości dzielnicy zamkniętej. Tom gromadzi teksty Rosenfelda związane z jego działalnością w Wydziale Archiwum, a także polski przekład Zeszytu 12, brulionowego świadectwa początków jego archiwalnej refleksji nad kulturą getta. Zebrane materiały ukazują stopniową przemianę getta z przestrzeni, w której trwały jeszcze szczątkowe formy życia społecznego i artystycznego, w obóz niewolniczej pracy, głodu i deportacji. Szczególne znaczenie tomu polega na wydobyciu antropologicznego sensu pojęcia „kultura getta”. Rosenfeld nie opisuje jej wyłącznie jako sfery sztuki, lecz jako zespół praktyk, języków, relacji i strategii przetrwania ludzi funkcjonujących w warunkach przymusu, izolacji i permanentnego zagrożenia. Publikacja, poprzedzona tekstami wprowadzającymi Krystyny Radziszewskiej i Saschy Feucherta, stanowi ważne źródło do badań nad gettem łódzkim, dokumentowaniem Zagłady oraz niemieckojęzycznym piśmiennictwem świadectwa.

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, AŻIH 205/347.

Aberbach D., Bialik, London 1988.

Bendkowski J., Józef Kowner. Malarz łódzkiego getta, [w:] Uchwycić getto. Codzienność getta łódzkiego oczami artystów, red. J. Bendkowski, Z. Trębacz, Warszawa 2024, s. 150–175.

Broderson M., Ja – błazen purimowy… Antologia twórczości Mojżesza Brodersona, red. naukowa D. Dekiert, I. Gadowska, Łódź 2025.

Budischowsky J., Assimilation, Zionismus und Orthodoxie in Österreich 1918–1938. Jüdisch-politische Organisationen in der Ersten Republik, Wien: Univ. Diss. 1990.

Byalikover M., The „radio liseners” in the ghetto, [w:] Yiddich Lodz, a Yizkor Book, Melbourne 1974, https://www.jewishgen.org/Yizkor/lodz1/lodz1.html [dostęp: 23.01.2026].

Die Chronik des Gettos Lodz / Litzmannstadt, Hg. S. Feuchert, E. Leibfried, J. Riecke, Bd. 5, Göttingen 2007.

Dalinger B., Verloschene Sterne. Geschichte des jüdischen Theaters in Wien, Wien 1998.

Dżigan Sz., Siła żydowskiego humoru, przeł. M. Ruta, [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 130–183.

Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, przeł. z jidysz M. Polit, przeł. z niemieckiego K. Radziszewska, oprac. K. Radziszewska, E. Wiatr, A. Sitarek, J. Walicki, Łódź 2014.

Fränkel J., Dr. Oskar Rosenfeld – 50 Jahre, „Neue Welt” 1935, nr z 17 V, s. 2.

Fuks Ch.L., Łódź na wysokościach, przeł. A. Reibach, D. Dekiert, [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 262–305.

Gilcher W., Izrael Lejzerowicz, artist and poet, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 171–178.

Heilig B., Pierwsze siedem miesięcy w getcie Litzmannstadtu. Przelotne wrażenia i obrazy, przeł. K. Radziszewska, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 103–124.

Herzl T., Reisesegen, „Unsere Hoffnung“ 1904, nr 1, s. 1–2.

Kronika getta łódzkiego / Litzmannstadt Getto 1941–1944, oprac. i red. J. Baranowski, K. Radziszewska, A. Sitarek, M. Trębacz, J. Walicki, E. Wiatr, t. 1: 1941, t. 2: 1942, t. 3: 1943, t. 4: 1944, t. 5: Suplementy, Łódź 2009.

Leksykon getta łódzkiego, red. A. Sitarek, E. Wiatr, Łódź 2025, https://leksykongetta.pl/

Leociak J., Tekst wobec Zagłady (O relacjach z getta warszawskiego), Wrocław 1997.

Loewe H., Jüdisch-Deutsch und Hebräisch, „Unsere Hoffnung” 1905, nr 2, s. 143.

Loewy H., Vorwort, [w:] O. Rosenfeld, Wozu noch Welt? Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, Hg. H. Loewy, Frankfurt am Main 1994.

Montel A., Herzls Maitresse. Zur Gründung der „Welt”, [w:] Wandlungen und Brüche. Von Herzls “Welt” zur “Illustrierten Neuen Welt” 1897–1997, Hg. J. Nittenberg, Wien 1997.

Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017.

Oskar-Rosenfeld-Abend, „Neue Welt” 1935, nr z 5 VII, s. 5.

Podolska J., W Araracie i Idisze Bande. Przyczynek do biografii Dawida Bajgelmana, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 179–196.

Polit M., „Geto-Cajtung” – gazeta Mordechaja Chaima Rumkowskiego, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 2006, nr 2.

Puławer M., Ararat i łódzkie indywidualności, przeł. J. Makosz i in., [w:] Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023, s. 185–215.

Puławer M. Było sobie getto, przeł. D. Dekiert, http://www.hebrajski.pl/moje/pulawer.htm [dostęp: 7.03.2026].

Radziszewska K., Bernhard Heilig – kronikarz łódzkiego getta i jego tekst, [w:] Studia i szkice dedykowane Julianowi Baranowskiemu, pod red. E. Wiatr i P. Zawilskiego, Łódź 2010, s. 197–222.

Riecke J., O języku reportaży i esejów Oskara Singera, przeł. K. Radziszewska, [w:] O. Singer, „Przemierzając szybkim krokiem getto…”. Reportaże i eseje z getta łódzkiego, red. J. Baranowski, K. Radziszewska, K. Woźniak, Łódź 2002.

Riecke J., Oskar Rosenfeld als Journalist und Schriftsteller in Wien, Sofia, Prag und Lodz, [w:] Benachrichtigen und vermitteln. Deutschsprachige Presse und Literatur in Ost- und Mitteleuropa im 19. und 20. Jahrhundert, Hg. P. Motzan, M. Miladinović Zalaznik, S. Sienerth, München 2007.

Rosenfeld M., Songs from the Ghetto, trans. L. Wiener, Boston 1898.

Rosenfeld O., Agadati, der jüdische Tänzer, „Neue Welt” 1929, nr z 8 XI, s. 3.

Rosenfeld O., Brief an den Präsidenten der Republik, Dr. Edvard Beneš, Archiwum Bibliographia Judaica, Frankfurt, [brak sygnatury].

Rosenfeld O., Dichtungen vom Humor der Juden. Vortragsabend Ludwig Hardt, „Neue Welt” 1936, nr z 27 III, s. 5.

Rosenfeld O., Dziennik (fragmenty), przeł. K. Radziszewska, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 3–35.

Rosenfeld O., Ein französisches Don-Juan-Stück im Burgtheater, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 6 I, s. 3.

Rosenfeld O., Ein französisches Lustspiel bei Reinhardt. „Ihr junger Freund” von Jacques Rathansohn, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 18 VII, s. 5.

Rosenfeld O., Eine judische Kleinkunstbune. „Die gildene Pawe”, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 9 XII, s. 4.

Rosenfeld O., Erinnerungen an Theodor Herzl, „Neue Welt” 1928, nr z 6 VII, s. 9–10.

Rosenfeld O., In the beginning was the ghetto: notebooks from Łódź, transl. B.M. Goldstein, ed. H. Loewy, Evanston 2002.

Rosenfeld O., Jargondichter, „Der Merker” 1913, t. 6, nr 4, s. 216.

Rosenfeld O., Jüdisches Zeitstück: „Die Grenze“. Aufgeführt im „Jüdischen Kulturtheater“, „Neue Welt“ 1936, nr z 24 IV, s. 6.

Rosenfeld O., Kunstausstellungen. Drei neue Kollektionen bei Würthele, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 9 II, s. 7.

Rosenfeld O., Literatura in der Praterstrasse, „Wiener Morgenzeitung” 1925, nr z 8 II, s. 9.

Rosenfeld O., Morris Rosenfeld, „Unsere Hoffnung” 1905, nr 3, s. 56.

Rosenfeld O., Oskar Kokoschka. Ausstellung in der Neuen Galerie, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 13 VII, s. 12.

Rosenfeld O., Paul Géraldy „Aimée“ bei Reinhardt, „Wiener Morgenzeitung” 1924, nr z 13 III, s. 7.

Rosenfeld O., Sarah Goldstein, „Neue Welt“ 1937, nr z 18 VI, s. 3.

Rosenfeld O., Tanzabend Susi Mirjam, „Neue Welt“ 1933, nr z 10 III, s. 7.

Rosenfled O., Uriel Birnbaums Werk. Fragmente eines gläubigen Herzens, „Wiener Morgenzeitung" 1924, nr z 9 IV, s. 1.

Rosenfeld O., Die vierte Galerie. Ein Wiener Roman, Wien 1910.

Rosenfeld O., Wozu noch Welt? Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, Hg. H. Loewy, Frankfurt am Main 1994.

Schoeps J.H., Einleitung: Zionismus oder der Kampf um die nationale Wiedergeburt, [w:] Zionismus. Vierunddreissig Aufsätze, Hg. J.H. Schoeps, München 1973.

Schoeps J.H., Das gelobte Land fest im Blick, [w:] Wandlungen und Brüche. Von Herzls “Welt” zur “Illu-strierten Neuen Welt” 1897–1997, Hg. J. Nittenberg, Wien 1997.

Singer O., Reportaże i eseje z getta łódzkiego, przeł. K. Radziszewska, red. naukowa E. Wiatr, K. Radziszewska, S. Feuchert, Łódź 2026.

Sitarek A., Żydowscy artyści i Zagłada. Getto w twórczości Izraela Lejzerowicza i Sary Majerowicz, [w:] Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje, red. naukowa I. Gadowska, K. Radziszewska, A. Świętosławska, Łódź 2022, s. 237–248.

Szpigiel J., Przeżyliśmy. Proza Jeszajahu Szpigla z getta łódzkiego, przeł. M. Zaremba, red. K. Radziszewska, M. Zaremba, Łódź 2011.

Wininger S., Grosse Jüdische National-Biographie, Czerniowce 1936, t. 7, s. 404.

Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości, red. D. Dekiert, K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2023.

Zelkowicz J., Notatki z łódzkiego getta. 1941–1944, red. M. Trębacz, E. Wiatr, M. Polit, K. Radziszewska, Łódź 2016.

Zelkowicz J., W składnicy książek (Myśli i impresje), przeł. D. Dekiert, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Łódź 2017, s. 92–96.

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Jak cytować

Rosenfeld, Oskar. 2026. „Dać Przyczynek Do Historii Kultury getta”: Teksty Z Getta łódzkiego. Zredagowane przez Aleksandra Bak-Zawalski i Krystyna Radziszewska. Judaica Łódzkie. Poland: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8445-024-6.