Edukacja promądrościowa w praktyce szkolnej: Od teorii do szczęśliwego życia

Tomasz Knopik

doi:10.18778/8445-061-1

Słowa kluczowe: mądrość, psychologia mądrości, edukacja promądrościowa, myślenie dialogiczne, homo delegans, rozwój zrównoważony

Opublikowane: 26 sierpnia 2026

Kategorie: Psychologia

Pliki do pobrania

E-book fragment

Epub fragment

Mobi fragment

Publikacja przedstawia edukację promądrościową jako odpowiedź na współczesne wyzwania szkoły: przeciążenie informacyjne, dezinformację, polaryzację społeczną, kryzys sensu, obniżający się dobrostan młodych ludzi oraz coraz powszechniejsze delegowanie myślenia technologiom, w tym generatywnej sztucznej inteligencji. Jej celem jest połączenie naukowych koncepcji mądrości z praktyką dydaktyczną i wychowawczą. W części teoretycznej omówiono berliński paradygmat mądrości Paula Baltesa, model mądrości jako równowagi Roberta Sternberga oraz trójwymiarową koncepcję Moniki Ardelt. Kolejna część analizuje figurę homo delegans, ryzyko utraty podmiotowości poznawczej oraz potrzebę roztropnego korzystania z AI, a także znaczenie różnorodności jako źródła uczenia się i poszerzania perspektyw. Zasadniczą część książki tworzy rozbudowany zestaw ćwiczeń możliwych do zastosowania podczas lekcji przedmiotowych i zajęć wychowawczych. Dotyczą one między innymi analizy wartości, konfliktów i dylematów, zmiany perspektywy, krytycznej oceny informacji, rozpoznawania manipulacji, namysłu nad aktualnymi problemami społecznymi oraz budowania generatywności, rozumianej jako troska o innych i przyszłe pokolenia.
Publikacja pokazuje, że rozwijanie mądrości nie wymaga tworzenia odrębnego przedmiotu, lecz świadomego projektowania sytuacji edukacyjnych, w których wiedza łączy się z sensem, odpowiedzialnością i praktyką dobrego życia. Książka jest adresowana przede wszystkim do nauczycieli, wychowawców, pedagogów oraz rodziców.

Acredolo, C., O’Connor, J. (1991). On the difficulty of detecting cognitive uncertainty. Human Development, 34 (4), 204–223. https://doi.org/10.1159/000277055

Ardelt, M. (2003). Empirical assessment of a three-dimensional wisdom scale. Research on Aging, 25 (3), 275–324. https://doi.org/10.1177/0164027503025003004

Ardelt, M. (2004). Wisdom as expert knowledge system: A critical review of a contemporary operationalization of an ancient concept. Human Development, 47 (5), 257–285. https://doi.org/10.1159/000079154

Ardelt, M. (2016). Disentangling the relations between wisdom and different types of well-being in old age: Findings from a short-term longitudinal study. Journal of Happiness Studies: An Interdisciplinary Forum on Subjective Well-Being, 17 (5), 1963–1984. https://doi.org/10.1007/s10902-015-9680-2

Ardelt, M. (2019). Wisdom and well-being. W: R. J. Sternberg, J. Glück (eds.), The Cambridge Handbook of Wisdom (s. 602–625). Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108568272.028

Ardelt, M., Edwards, C. A. (2016). Wisdom at the end of life: An analysis of mediating and moderating relations between wisdom and subjective well-being. The Journals of Gerontology. Series B, Psychological Sciences and Social Sciences, 71 (3), 502–513. https://doi.org/10.1093/geronb/gbv051

Ardelt, M., Grunwald, S. (2018). The importance of self-reflection and awareness for human development in hard times. Research in Human Development, 15 (3–4), 187–199. https://doi.org/10.1080/15427609.2018.1489098

Ardelt, M., Jeste, D. V. (2018). Wisdom and hard times: The ameliorating effect of wisdom on the negative association between adverse life events and well-being. The Journals of Gerontology. Series B, Psychological Sciences and Social Sciences, 73 (8), 1374–1383. https://doi.org/10.1093/geronb/gbw137

Arendt, H. (2018). Kondycja ludzka. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Arendt, H. (2023). Myślenie bez poręczy. Eseje o rozumieniu świata. Kraków: Vis-á-vis Etiuda.

Baltes, P. B., Smith, J. (2008). The fascination of wisdom: Its nature, ontogeny, and function. Perspectives on Psychological Science, 3 (1), 56–64. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2008.00062.x

Baltes, P. B., Staudinger, U. M. (1993). The search for a psychology of wisdom. Current Directions in Psychological Science, 2 (3), 75–80. https://doi.org/10.1111/1467-8721.ep10770914

Baltes, P. B., Staudinger, U. M. (2000). Wisdom: A metaheuristic (pragmatic) to orchestrate mind and virtue toward excellence. American Psychologist, 55 (1), 122–136. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.122

Bandel, J., Soroko, E., Sękowski, M. (2024). Polska adaptacja kwestionariuszy „Loyolska skala generatywności” oraz „Lista zachowań generatywnych”. Psychologia Rozwojowa, 28 (2), 63–79. https://doi.org/10.4467/20843879PR.23.016.19853

Banks, J. A. (2016). Cultural Diversity and Education: Foundations, Curriculum, and Teaching (6th ed.). New York–London: Routledge.

Baron, R. S. (2005). So right it’s wrong: Groupthink and the ubiquitous nature of polarized group decision making. W: M. P. Zanna (ed.), Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 37 (s. 219–253). London: Elsevier Academic Press.

Bauman, Z., Obirek, S. (2013). O Bogu i człowieku rozmowy. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bowman, N. A. (2010). College diversity experiences and cognitive development: A meta-analysis. Review of Educational Research, 80 (1), 4–33.

Bruya, B., Ardelt, M. (2018). Wisdom can be taught: A proof-of-concept study for fostering wisdom in the classroom. Learning and Instruction, 58, 106–114.

Czaja-Chudyba, I. (2020). Myślenie krytyczne w edukacji. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Czerski, W. M. (2022). „Filter bubbles” jako narzędzie dezinformacji i manipulacji. Humanities and Cultural Studies, 3 (2), 27–36.

de St. Aubin, E. (2013). Generativity and the meaning of life. W: J. A. Hicks, C. Routledge (eds.), The Experience of Meaning in Life: Classical Perspectives, Emerging Themes, and Controversies (s. 241–255). Dordrecht: Springer Science + Business Media. https://doi.org/10.1007/978-94-007-6527-6_19

Dean, C. B., Hubbell, E. R., Pitler, H., Stone, B. (2012). Classroom Instruction that Works. Research-Based Strategies for Increasing Student Achievement (2nd ed.). London: Pearson.

Ely, R., Thomas, D. (2001). Cultural diversity at work: The effects of diversity perspectives on work group processes and outcomes. Administrative Science Quarterly, 46, 229–273.

Erikson, E. (2002a). Dzieciństwo i społeczeństwo. Poznań: Rebis.

Erikson, E. (2002b). Dopełniony cykl życia. Poznań: Rebis.

Erikson, E. (2004). Tożsamość a cykl życia. Poznań: Zysk i S-ka.

Facione, P. A. (1990). Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for Purposes of Educational Assessment and Instruction. Millbrae: California Academic Press.

Ferrari, M. (2009). Teaching for wisdom in public schools to promote personal giftedness. W: L. V. Shavinina (eds.), International Handbook on Giftedness (s. 1099–1113). Dordrecht: Springer.

Ferrari, M., Kim, J. (2019). Educating for wisdom. W: R. J. Sternberg, J. Glück (eds.), The Cambridge Handbook of Wisdom (s. 347–371). Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108568272.017

Foucault, M. (2020). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Frederickson, J. (2018). Kłamstwa, którymi żyjemy. Jak zmierzyć się z prawdą, zaakceptować siebie i zmienić swoje życie. Poznań: W Drodze.

Gadamer, H.-G. (2004). Prawda i metoda. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Gilligan, C. (1982). In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Cambridge: Harvard University Press.

Ginsberg, M. B., Włodkowski, R. J. (2009). Diversity and Motivation: Culturally Responsive Teaching in College. San Francisco: Jossey-Bass.

Glück, J., Bluck, S. (2013). The MORE life experience model: A theory of the development of personal wisdom. W: M. Ferrari, N. M. Weststrate (eds.), The Scientific Study of Personal Wisdom (s. 75–97). Dordrecht: Springer Science + Business Media. https://doi.org/10.1007/978-94-007-7987-7_4

Glück, J., Weststrate, N. M. (2022). The wisdom researchers and the elephant: An integrative model of wise behavior. Personality and Social Psychology Review, 26 (4), 342–374. https://doi.org/10.1177/10888683221094650

Glück, J., König, S., Naschenweng, K., Redzanowski, U., Dorner, L., Straßer, I., Wiedermann, W. (2013). How to measure wisdom: Content, reliability, and validity of five measures. Frontiers in Psychology, 4, Article 405. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00405

Grossmann, I., Kross, E. (2014). Exploring Solomon’s paradox: Self-distancing eliminates the self-other asymmetry in wise reasoning about close relationships in younger and older adults. Psychological Science, 25 (8), 1571–1580.

Grossmann, I., Weststrate, N. M., Ferrari, M., Brienza, J. P. (2020a). A common model is essential for a cumulative science of wisdom. Psychological Inquiry, 31 (2), 185–194. https://doi.org/10.1080/1047840X.2020.1750920

Grossmann, I., Weststrate, N. M., Ardelt, M., Brienza, J. P., Dong, M., Ferrari, M., Fournier, M. A., Hu, C. S., Nusbaum, H., Vervaeke, J. (2020b). The science of wisdom in a polarized world: Knowns and unknowns. Psychological Inquiry, 31 (2), 103–133.

Habermas, J. (1999). Teoria działania komunikacyjnego, t. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Han, B.-Ch. (2017). The Agony of Eros. Cambridge: MIT Press.

Han, B.-Ch. (2022). Społeczeństwo zmęczenia i inne eseje. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Heard, J., Scoular, C., Duckworth, D., Ramalingam, D., Teo, I. (2020). Critical Thinking: Definition and Structure. Melbourne: Australian Council for Educational Research.

Huynh, A. C., Grossmann, I. (2020). A pathway for wisdom-focused education. Journal of Moral Education, 49 (1), 9–29. https://doi.org/10.1080/03057240.2018.1496903

Jarmuż, S. (2023). Czy mądrości można się nauczyć? Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Jarmuż, S. (2025). Mądrość złotego środka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Jonas, H. (1984). The Imperative of Responsibility. In Search of an Ethics for the Technological Age. Chicago: University of Chicago Press.

Knopik, T. (2018). Zafascynowani światem. Efektywne wspieranie rozwoju zdolności i zainteresowań uczniów w codziennej praktyce szkolnej. Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji.

Knopik, T., Żurawska-Żyła, R., Tokarska, U. (2021). Mądrość w ujęciu współczesnej psychologii: sztuka życia czy sztuka rozumienia życia? W: E. Dryll, A. Cierpka, K. Małek (red.), Psychologia narracyjna: O mądrości, miłości i cierpieniu (s. 27–49). Warszawa: Wydawnictwo Liberi Libri.

Kotre, J. (1999), Make It Count. How to Generate a Legacy that Gives Meaning to Your Life. New York: Free Press.

Kross, E., Grossmann, I. (2012). Boosting wisdom: Distance from the self enhances wise reasoning, attitudes, and behavior. Journal of Experimental Psychology: General, 141 (1), 43–48. https://doi.org/10.1037/a0024158

Lazer, D., Baum, M., Benkler, Y., Berinsky, A., Greenhill, K., Menczer, F., Metzger, M., Nyhan, B., Pennycook, G., Rothschild, D., Schudson, M., Sloman, S., Sunstein, C., Thorson, E., Watts, D., Zittrain, J. (2018). The science of fake news. Science, 359 (6380), 1094–1096.

Łukaszewski, W. (2018). Mądrość i różne niemądrości. Sopot: Smak Słowa.

Maertens, R., Roozenbeek, J., Basol, M., van der Linden, S. (2021). Long-term effectiveness of inoculation against misinformation: Three longitudinal experiments. Journal of Experimental Psychology: Ap-plied, 27 (1), 1–16. https://doi.org/10.1037/xap0000315

Marzano, R. J., Pickering, D. J., Pollock, J. E. (2001). Classroom Instruction That Works: Research-Based Strategies for Increasing Student Achievement. Alexandria: Association for Supervision and Curriculum Development.

McAdams, D. P. (1993). The Stories We Live By: Personal Myths and the Making of the Self. New York: Guilford Press.

McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5 (2), 100–122. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100

McAdams, D. P., de St. Aubin, E. (1992). A theory of generativity and its assessment through self-report, behavioural acts, and narrative themes in autobiography. Journal of Personality and Social Psychology, 62 (6), 1003–1015.

Nagda, B. A., Gurin, P., Johnson, S. M. (2005). Living, doing and thinking diversity: How does pre-college diversity experience affect first-year students’ engagement with college diversity? W: R. S. Feldman (ed.), Improving the First Year of College: Research and Practice (s. 73–108). Mahwah–London: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.

Nguyen, C. T. (2020). Echo chambers and epistemic bubbles. Episteme, 17 (2), 141–161.

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2 (2), 175–220. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175

Nietzsche, F. (2000). Z genealogii moralności. Gdańsk: Tower Press.

Nussbaum, M. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge–London: Belknap Press of Harvard University Press.

Nussbaum, M. (2016). Nie dla zysku. Dlaczego demokracja potrzebuje humanistów. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Oleś, P. (2014). Psychologia człowieka dorosłego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pasupathi, M., Staudinger, U. M., Baltes, P. B. (2001). Seeds of wisdom: Adolescents’ knowledge and judgment about difficult life problems. Developmental Psychology, 37 (3), 351–361. https://doi.org/10.1037/0012-1649.37.3.351

Pietrasiński, Z. (2001). Mądrość, czyli świetne wyposażenie umysłu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Płóciennik, E. (2016a). Rozwijanie mądrości dziecka. Koncepcja i wskazówki metodyczne. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Płóciennik, E. (2016b). Rozwijanie mądrości w praktyce edukacyjnej. Scenariusze zajęć w przedszkolu i szkole podstawowej. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Płóciennik, E. (2020). Mądrość dziecka. Predyspozycje – przejawy – perspektywy wspierania. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Polizzi, G., Harrison, T. (2022). Wisdom in the digital age: A conceptual and practical framework for understanding and cultivating cyber-wisdom. Ethics and Information Technology, 24 (16). https://doi.org/10.1007/s10676-022-09640-3

Reznitskaya, A., Sternberg, R. J. (2007). Jak nauczyć podopiecznych mądrego myślenia: program „Edukacja dla mądrości”. W: A. Linley (ed.), Psychologia pozytywna w praktyce (s. 132–152). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Schultz, W. P. (2002). Inclusion with nature: The psychology of human-nature relations. W: P. Schmuck, W. P. Schultz (eds.), Psychology of Sustainable Development (s. 61–78). New York–Dordrecht: Springer US/Kluwer Academic.

Sękowski, A., Knopik, T. (2011). Psychology of giftedness and psychology of wisdom: One or multiple perspectives? W: A. Ziegler, Ch. Perleth (eds.), Excellence: Essays In Honour of Kurt A. Heller (s. 102–115). Berlin: Lit Verlag.

Staudinger, U. M., Baltes, P. B. (1994). Psychology of wisdom. W: R. J. Sternberg (ed.), Encyclopedia of Human Intelligence (s. 1143–1152). New York: Macmillan.

Staudinger, U. M., Smith, J., Baltes, P. B. (1992). Wisdom-related knowledge in a life review task: Age differences and the role of professional specialization. Psychology and Aging, 7 (2), 271–281. https://doi.org/10.1037/0882-7974.7.2.271

Sternberg, R. J. (1998). A balance theory of wisdom. Review of General Psychology, 2 (4), 347–365. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.4.347

Sternberg, R. J. (2001). Why schools should teach for wisdom: The balance theory of wisdom in educational settings. Educational Psychologist, 36 (4), 227–245. https://doi.org/10.1207/S15326985EP3604_2

Sternberg, R. J. (2005). WICS: A model of positive educational leadership comprising wisdom, intelligence, and creativity synthesized. Educational Psychology Review, 17 (3), 191–262.

Sternberg, R. J., Glück, J. (2023). Mądrość. Psychologia mądrych myśli, słów i czynów. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8331-214-9

Steuden, S., Brudek, P., Izdebski, P. (2016). A Polish adaptation of Monika Ardelt’s Three-Dimensional Wisdom Scale (3D-WS). Roczniki Psychologiczne/Annals of Psychology, 19 (4), 769–792. https://doi.org/10.18290/rpsych.2016.19.4-4en

Stewart, A. J., Vandewater E. A. (1998), The course of generativity. W: D. P. McAdams, E. de St. Aubin (eds.), Generativity and Adult Development: How and Why We Care for the Next Generation (s. 75–100). Washington: American Psychological Association.

Strenger, C. (2009). Paring down life to the essentials: An epicurean psychodynamics of midlife changes. Psychoanalytic Psychology, 26 (3), 246–258. https://doi.org/10.1037/a0016447

Szmidt, K. (2013). Pedagogika pozytywna: twórczość – zdolności – mądrość zespolone. W: K. Szmidt, M. Modrzejewska-Świgulska (red.), Zasoby twórcze człowieka. Wprowadzenie do pedagogiki pozytywnej (s. 13–40). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Szmidt, K. (2022). Dziecko odkrywcą twórczych problemów i pytań. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 17 (3) (66), 11–26. https://doi.org/10.35765/eetp.2022.1766.01

Szmidt, K., Płóciennik, E. (2020). Myślenie pytajne. Teoria i kształcenie. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Tomlinson, C. A. (2001). Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All Learners. Alexandria: Association for Supervision and Curriculum Development.

Weber, M. (2002). Gospodarka i społeczeństwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Willingham, D. T. (2007). Critical thinking: Why is it so hard to teach? American Educator, 31, 8–19.

Wojciechowska, L. (2017). Subjectivity and generativity in midlife. Polish Psychological Bulletin, 48 (1), 38–43. https://doi.org/10.1515/ppb-2017-0005

Zbróg, J. (2020). Rozwijanie dyspozycji do myślenia krytycznego w warunkach akademickich. Przegląd Pedagogiczny, 2, 379–394.

Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Jak cytować

Knopik, Tomasz. 2026. Edukacja promądrościowa W Praktyce Szkolnej: Od Teorii Do szczęśliwego życia. Edukacja Dla Mądrości. Poland: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8445-061-1.