Od dziewczęcych przyjaźni do kobiecej służby na rzecz Ojczyzny i społeczeństwa. O dojrzewaniu i relacjach w kręgu klaudynek

W trudnych polskich realiach XIX w. Polki nie pozostały obojętne na sprawy ojczyzny. Niezależnie od wieku służba ojczyźnie stała się dla nich szczególnie istotną kwestią. Dziewczęta, które kształciły się na lwowskiej pensji Felicji z Wasilewskich Boberskiej zawdzięczały jej – obok wiedzy – także wychowanie patriotyczne. Dziewczęca przyjaźń stała się podstawą tworzenia silnych więzi, które szybko przerodziły się w zaangażowanie w szeroko zakrojone działania społeczne, w edukację ludu i budzenie ducha narodowego. Przykładem może być założenie przez Wandę Dybowską, Julię Dzierżanowską i Zofię Romanowiczównę Stowarzyszenia im. Klaudyny Potockiej. W okresie powstania styczniowego ich działalność pod nazwą Stowarzyszenie Polek Sióstr Klaudii przybrała formę zorganizowanej pomocy walczącym. Młodzieńczy poryw, z początku nieco naiwny i nieśmiały, przeobraził się w dojrzały czyn i zaowocował konkretnymi działaniami na rzecz społeczeństwa. Umacniały się też wzajemne relacje, a wspólne ideały sprzyjały kształtowaniu postaw. Na bazie młodzieńczego Stowarzyszenia im. Klaudyny Potockiej (tzw. klaudynki) powstawały później wyższej zorganizowane struktury: Stowarzyszenie Czynnych Polek, Kółko Serdecznych Polek, Towarzystwo Oszczędności Kobiet, Komitet Niewiast Polskich. Prześledzenie kształtowania się relacji w kręgu klaudynek możliwe jest w oparciu o publikacje Zofii Romanowiczówny, fragmenty listów, wzmianki w prasie oraz opracowania dotyczące działalności kobiet w Galicji w XIX w.