Miejska tradycja fajczarska w etosie żołnierskim. Znaleziska archeologiczne akcesoriów do palenia tytoniu w kontekście żołnierzy stacjonujących na Wawelu w Krakowie

W okresie nowożytnym palenie tytoniu spełniało u żołnierzy nie tylko funkcję relaksacyjną, ale również stanowiło specyficzną terapię leczniczą. Roślina ta przez długi czas postrzegana była przez pryzmat terapeutycznego zioła (herba panacea), polecanego jako uniwersalny preparat medyczny. Kultura palenia tytoniu w fajce osiągnęła wysoki stopień rozwoju zwłaszcza w krajach Monarchii Habsburgów i późniejszym państwie austro-węgierskim, co potwierdzać mogą znaleziska archeologiczne przyborów związanych z tym okresem. Interpretacja kontekstu historycznego takich źródeł bardzo często wskazuje, że ich użytkownikami było środowisko żołnierskie, które zwłaszcza w czasach dominacji Austro-Węgier licznie stacjonowało w rozbudowanej sieci fortów i koszar, często znajdujących się na obszarach miast. Przykładem takiego ośrodka miejskiego, stanowiącego jedną z kluczowych baz wojskowych, był Kraków. Najważniejszym punktem obrony budowanej w Krakowie twierdzy było wzgórze wawelskie, które w 1848 r. oficjalnie przekazano na koszary dla wojsk austriackich. Badania archeologiczne realizowane na Wawelu w latach 1948–2011 doprowadziły do odkrycia najliczniejszego obecnie zbioru nowożytnych fajek na terenie Małopolski. Najokazalsze są znaleziska fajek złożonych – lulek oraz przyborów porcelanowych, które stanowią materialny ślad obecności wojsk austriackich i austro-węgierskich w XIX w. i początkach wieku XX. Prace te dowodzą, że wśród żołnierzy stacjonujących na Wawelu znaczną popularnością cieszyły się sygnowane lulki o wysokiej jakości rzemiosła, produkowane w różnych zakładach działających na terenie krajów Imperium Habsburskiego i późniejszych Austro-Węgier. Żołnierze oddawali się nałogowi palenia tytoniu również w innym rodzaju lulki, która znana jest pod nazwą fajki „kawiarnianej”. Pojawienie się tego typu akcesoriów związane było z dziewiętnastowieczną modą, popularną szczególnie wśród mieszczan Europy środkowej, która upowszechniała tzw. kulturę kawiarnianą, polegającą na spędzaniu wolnego czasu przy piciu kawy i paleniu fajki w miejskich kawiarniach. W asortymencie dziewiętnastowiecznych akcesoriów do palenia tytoniu wykorzystywanych przez żołnierzy, zaznaczają się także fajki porcelanowe. Charakterystycznymi ich pozostałościami są porcelanowe główki oraz wykonywane z tego samego materiału zbiorniki kondensatowe. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że tego typu przybory rozpoznane na Wawelu stanowią fragmenty tzw. fajek rezerwistów, które jako pamiątki otrzymywali żołnierze odchodzący ze służby w krakowskiej cytadeli. Pozostałości fajek zidentyfikowane w kontekście żołnierzy stacjonujących na krakowskim Wawelu odzwierciedlają przywiązanie tego środowiska do nałogu tytoniowego, który praktykowany był w akcesoriach nawiązujących do wschodnioeuropejskiego modelu palenia. Tytoń ceniony był nie tylko za swoje wartości relaksacyjne, ale spełniał również niepoślednią rolę w procesie zdrowienia i psychicznej rehabilitacji żołnierzy, czego dowodzą znaczne ilości znalezisk fajek w rejonach zabudowań dawnego szpitala garnizonowego. Zaznacza się ponadto wpływ miejskiej kultury palenia, która inspirowała żołnierzy do przyjęcia niektórych obyczajów i praktyk spędzania wolnego czasu z fajką, czego najlepszym przykładem są odkrycia na wawelskim wzgórzu akcesoriów „kawiarnianych”.