Regeneracja miasta przemysłowego – nowe wyzwania dla polityki przestrzennej i urbanistycznej w świetle zmieniających się strategicznych strumieni zasobów. Kontekst łódzki

W artykule podjęto kwestię szerszego spojrzenia na regenerację miasta przemysłowego w świetle dynamicznie zachodzących wielowymiarowych zmian technologicznych, społecznych, politycznych, a przede wszystkim środowiskowych. Regeneracja polega na odkrywaniu przydatności każdego składnika potencjału wytwórczego w nowych warunkach i odpowiednim włączeniu go do produktywnego i rozwojowego obiegu. To proces, w którym z jednej strony wyłania się nowa „gramatyka” gospodarowania (nowe pojęcia, nowy język, nowa konceptualizacja funkcjonowania i rozwoju miasta), a z drugiej – gospodarowanie przesuwa się na odmienną trajektorię rozwoju. Nie da się uruchomić tego procesu bez modyfikacji społeczno-ekonomicznego imaginarium oraz zbudowania nowego paradygmatu w podejściu do dalszych procesów urbanizacji i rozwoju miast.
Dokonująca się od lat 70. XX w. realokacja przemysłu przez globalne korporacje pokazała, jak w ostatnich 20 latach wrażliwy – politycznie, społecznie i ekologicznie – stał się współczesny świat. Skalę problemu ujawniają nam w przyśpieszonym tempie ekstremalne zjawiska klimatyczne, zagrożenia epidemiologiczne, konflikty polityczne i wojenne.

Zrywane są łańcuchy dostaw, naruszane podstawowe zasady bezpieczeństwa społecznego i ekonomicznego. To jedne z głównych przyczyn, dla których konieczne staje się inne spojrzenie – naukowe i polityczne – na geografię procesów wytwórczych świata i uwzględnienie – w dalszym rozwoju cywilizacji – nagminnie ignorowanych globalnych kosztów zewnętrznych.
Obecnie wiemy już, że jesteśmy w fazie przełomu cywilizacyjnego i klimatycznego, geopolitycznego, demograficznego, które wymagają odmiennego spojrzenia na funkcje wytwórcze miast, ich przyszłą strukturę funkcjonalno-przestrzenną, stopień zachowania materialnego dziedzictwa kulturowego. Być może opóźnione przemiany zachodzące w Łodzi są nową szansą, która zostanie wykorzystana w historycznym momencie zmian w geografii przemysłu świata oraz odchodzenia od energii bazującej na węglu i innych paliwach kopalnych i doprowadzi do ponownej realokacji sfery wytwórczej na poziomie globalnym do miast świata zachodniego i UE.
Reindustrializacja miast szeroko pojętego Zachodu będzie miała jednak inny przebieg, co wynika zarówno z wyraźnie rysujących się cech nowego typu gospodarki cyfrowej i niskoemisyjnej, jak i możliwości generowania przez miasta we własnym zakresie „nowych” strategicznych zasobów wytwórczych. Te nowe „zasoby ekonomiczne” są wytwarzane w złożonych miejskich systemach społeczno-gospodarczych.
W efekcie o nowej fali rozwoju i przekształcaniu miast będą decydowały zasoby i czynniki, które stały się charakterystyczne dla systemów miejskich wskutek historycznego procesu nasycenia minerałami, surowcami oraz skumulowaną wiedzą i umiejętnościami mieszkańców miast. Zwłaszcza wielkie metropolie mają ukrytą masę krytyczną, której wyzwolenie przyczyni się do rozwoju bazującego, w sensie strategicznym, na niematerialnych zasobach intelektualnych. Takim nowym zasobem staje się „kapitał terytorialny”.
Warto wskazać na trwałe trendy, które będą determinowały dalsze procesy rozwoju, i ich ewentualne skutki dla światowych, krajowych i regionalnych działań instytucji publicznych wobec miast i procesów urbanizacji. Należą do nich:
• przyspieszająca cyfryzacja wszelkich sfer życia gospodarczego, społecznego, politycznego i militarnego;
• wzrost zapotrzebowania na stabilną energię elektryczną;
• budowanie światowego konsensusu wobec działań na rzecz ochrony klimatu i przywracania regeneracyjnych funkcji środowiska przyrodniczego;
• polityczna i ekonomiczna presja na rozwój odnawialnych źródeł energii jako nowych zasobów budowania trwałych przewag konkurencyjnych w skalach terytorialnych;
• wyczerpywanie się tanich źródeł surowców mineralnych i wzmacnianie się rynkowych innowacji i motywacji do korzystania z surowców wtórnych;
• polaryzacja gospodarcza świata i konflikty na tle dostępu do wody.